Биринчи мақолада биз журналистларнинг «кўчиб юриши»даги маънавий жиҳатларга тўхталган эдик. Энди эса масалага рақамлар кўзи билан қараймиз. Кўпчилик таҳририят раҳбарлари «битта ходим кетса, ўрнига бошқасини оламиз, бу текин-ку» деб ўйлашади.

Аммо халқаро тадқиқотлар ва медиа-иқтисодиёт бунинг аксини исботламоқда...

150 фоизлик қоида: Кадр йўқотишнинг «яширин» зарари

Жаҳондаги HR таҳлилчилари (масалан, PwC маълумотлари) шуни таъкидлайдики, малакали мутахассисни йўқотиш ва унинг ўрнига янгисини топиш харажатлари ўша ходимнинг йиллик маошидан 1,5 баравардан 2 бараваргача кўпга тушади.

Бунга нималар киради: янги ходимни мослаштириш вақти, пасайган иш унумдорлиги ва энг муҳими – «бўшаган» ходим билан бирга чиқиб кетган «инсайдерлик» маълумотлари ҳамда алоқалар.

Глобал тенденция: «Истеъдодлар уруши» (War for Talent)

Медиа соҳасида кадрлар қўнимсизлиги (turnover) жаҳон бўйича энг юқори кўрсаткичлардан бирини — йилига ўртача 11,4 фоизни ташкил этмоқда. 2024-2025 йилларда медиа соҳасидаги кадрлар етишмовчилиги «рекорд» даражага етган.

Халқаро тажриба: BBC каби гигантлар йилига минглаб аризалар қабул қилишига қарамай, ўзларининг махсус «Академия»лари орқали кадрларни 2 йил давомида нолдан тайёрлайди. Улар тайёр кадрни сотиб олишдан кўра, ўз мактабини яратишни арзонроқ ва стратегик жиҳатдан хавфсизроқ деб билишади.

Пулига келган — пулига кетади

Бошқа нашрдан тайёр кадрни «уриб кетиш» стратегиясининг энг катта хавфи – бу лояллик (садоқат)нинг йўқлигидир. Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, фақат маошнинг ошиши ҳисобига иш жойини ўзгартирган ходимларнинг 60 фоизидан ортиғи кейинги 12 ой ичида янада юқорироқ таклиф тушса, яна кетишга тайёр бўлишади. Бу дегани, «тайёрга айёр» нашр аслида «вақтинчалик меҳмон» учун пул тўламоқда.

Мавзуга доир: Медиатрансфер: Журналистлар «кўчиб» юрибди, таҳририят нега фойда кўрмайди? (1-мақола)

Рақамлар алдамайди: кадр тайёрламасдан, фақат «тайёрини» олиш — бу қисқа муддатли ғалаба, лекин узоқ муддатли стратегик мағлубиятдир. Соҳа ривожи учун бизга нафақат яхши маош, балки кадрларни ҳимоя қилувчи ҳуқуқий қалқон ҳам керак.

«Браконьерлик»ка чек: таҳририятларни ҳимояловчи ҳуқуқий асос борми?

Юқорида медиатрансферларнинг маънавий ва иқтисодий оғриқлари ҳақида сўз юритдик. Кўпчилик: «Ҳаммаси тўғри, лекин қонунан нима қилиш мумкин? Ходим кетса, қўлимиздан нима келади?» деб сўраши табиий.

Шу ўринда ходимларни, айниқса, сиз тарбиялаган иқтидорларни рақобатчилар «илиб кетмаслиги» учун жаҳоннинг етакчи медиа компаниялари (масалан, The New York Times, BBC, Forbes) қўллайдиган топ-5 маслаҳатни тақдим этамиз:

1. «Олтин кишанлар» (Golden Handcuffs) тизими

Бу фақат маош эмас, балки вақтга боғланган бонуслар тизими.

Қандай ишлайди: Ходимга йиллик маошининг маълум фоизи миқдорида бонус ваъда қилинади, лекин у бу пулни фақат таҳририятда 2 ёки 3 йил узлуксиз ишласагина олади. Агар муддатидан олдин кетса, бонус берилмайди. Бу ходимни камида бир неча йил муқим ишлашига «кўндиради».

2. Шахсий брендни нашр бренди билан «никоҳлаш»

Журналистни шунчаки матн ёзувчи эмас, балки нашрнинг юзига айлантиринг.

Бу қандай ишлайди: Унга муаллифлик кўрсатуви, подкаст ёки махсус рукн беринг. Ходим тушуниши керакки, у сизнинг нашрингизда «юлдуз», бошқа жойда эса шунчаки «оддий ходим» бўлиб қолиши мумкин. Унинг машҳурлиги сизнинг платформангиз билан чамбарчас боғланса, кетиш унга қийинроқ ва хатарлироқ туюлади.

3. Интеллектуал ва ижодий эркинлик

Кўпчилик журналистлар пул учун эмас, балки «бўғилиб қолгани» учун кетишади.

Қандай ишлайди: Ходимга ўзи истаган мавзуларни тадқиқ қилиш, янги форматларни синаб кўриш учун ҳафтада маълум вақт (масалан, 20 фоиз вақт) ажратинг. Агар журналист ўз ғояларини сизнинг нашрингизда эркин амалга ошира олса, у бошқа жойдан «бахт» изламайди.

4. Карьера харитаси ва «Келажак кафолати»

Ходим ўзининг 2-3 йилдан кейин ким бўлишини аниқ кўриши керак.

Қандай ишлайди: У билан мунтазам (масалан, ҳар 6 ойда) юзма-юз гаплашиб, карьера харитасини чизинг: «Ҳозир мухбирсан, бир йилдан кейин бўлим бошлиғи, икки йилдан кейин эса креатив директор бўлишинг мумкин». Одамлар истиқбол кўрмаган жойдан тезроқ қочишга ҳаракат қилишади.

5. «Этика ва миннатдорлик» маданияти

Инсоний омил баъзан энг кучли молиявий таклифдан ҳам устун келади.

Қандай ишлайди: Таҳририятда «биз бир жамоамиз, биз бир оиламиз» деган муҳитни яратинг. Ходимнинг ютуқларини оммага эълон қилинг, унинг меҳнатини жамоа олдида эътироф этинг. Инсон ўзини қадрланган ва ҳурмат қилинган жойдан, ҳатто кўпроқ пул таклиф қилишса ҳам, кетишга иккиланади (бу «маънавий қарздорлик» ҳиссини уйғотади).

Янги таҳрирдаги Меҳнат кодекси ва замонавий ҳуқуқий механизмлар бизга таҳририятнинг инвестициясини ҳимоя қилиш учун етарлича имкониятлар беради. Келинг, «тайёрига айёрлик»ка қарши 2 та асосий ҳуқуқий қалқонни кўриб чиқамиз.

• Интеллектуал мулк

Ходим кетганда ўзи билан таҳририятнинг эксклюзив лойиҳасини ёки рукнини «кўтариб» кетишига йўл қўймаслик керак.

Механизми: Меҳнат шартномаси ва ички локал ҳужжатларда ходим иш вақтида яратган ҳар қандай контент (матн, видео, рукн номи, ижтимоий тармоқдаги махсус саҳифа) таҳририятнинг мутлақ мулки эканини қатъий белгилаш зарур.

Натижаси: Ходим кетса ҳам, унинг бренди ва иши таҳририятда қолади. Янги нашр бу лойиҳани давом эттиришни истаса, муаллифлик ҳуқуқи бўйича сиз билан келишиши (ёки сотиб олиши) шарт бўлади.

• «Трансфер кодекси» — маданиятли келишув

Таҳририятлар раҳбарлари ўзаро «жентлменлик келишуви»га эришишлари лозим.

Механизми: Меҳнат кодекси асосида ходимни бир нашрдан иккинчисига «ўтказиш» тартибини жорий қилиш. Бунда янги иш берувчи эскисига «ходимнинг тайёргарлиги учун миннатдорлик» сифатида расмий компенсация ёки хизматлар алмашинувини таклиф қилиши мумкин.

Натижаси: Бу соҳада «ўғрилик» эмас, балки ҳамкорлик муҳитини яратади.

Медиа-трансферлар — бу соғлом жараён, агар у адолатли бўлса. Биз кадрларни занжирбанд қилиб ушлаб туролмаймиз, лекин уларга сарфлаган меҳнатимизнинг қадрини ҳуқуқий жиҳатдан ҳимоя қилишимиз шарт.

Агар ҳар бир таҳририят ўз академиясини яратса ва «тайёрга айёрлик»ка чек қўйса, ўзбек журналистикаси сифат жиҳатидан янги босқичга чиқади. Биз фақат «истеъмолчи» эмас, балки «ижодкорлар етиштирувчи» жамиятга айланишимиз керак.

Юқоридагилардан келиб чиқиб, кичик бир хулоасани айтамиз: Пул учун келган ходим — пул учун кетади. Мактаб, қадрият ва ҳуқуқий ҳимоя асосида қурилган таҳририят эса — ҳақиқий бренд бўлиб қолаверади.

Абдуғани Абдураҳмонов