Birinchi maqolada biz jurnalistlarning «ko‘chib yurishi»dagi ma’naviy jihatlarga to‘xtalgan edik. Endi esa masalaga raqamlar ko‘zi bilan qaraymiz. Ko‘pchilik tahririyat rahbarlari «bitta xodim ketsa, o‘rniga boshqasini olamiz, bu tekin-ku» deb o‘ylashadi.

Ammo xalqaro tadqiqotlar va media-iqtisodiyot buning aksini isbotlamoqda...

150 foizlik qoida: Kadr yo‘qotishning «yashirin» zarari

Jahondagi HR tahlilchilari (masalan, PwC ma’lumotlari) shuni ta’kidlaydiki, malakali mutaxassisni yo‘qotish va uning o‘rniga yangisini topish xarajatlari o‘sha xodimning yillik maoshidan 1,5 baravardan 2 baravargacha ko‘pga tushadi.

Bunga nimalar kiradi: yangi xodimni moslashtirish vaqti, pasaygan ish unumdorligi va eng muhimi – «bo‘shagan» xodim bilan birga chiqib ketgan «insayderlik» ma’lumotlari hamda aloqalar.

Global tendensiya: «Iste’dodlar urushi» (War for Talent)

Media sohasida kadrlar qo‘nimsizligi (turnover) jahon bo‘yicha eng yuqori ko‘rsatkichlardan birini — yiliga o‘rtacha 11,4 foizni tashkil etmoqda. 2024-2025 yillarda media sohasidagi kadrlar yetishmovchiligi «rekord» darajaga yetgan.

Xalqaro tajriba: BBC kabi gigantlar yiliga minglab arizalar qabul qilishiga qaramay, o‘zlarining maxsus «Akademiya»lari orqali kadrlarni 2 yil davomida noldan tayyorlaydi. Ular tayyor kadrni sotib olishdan ko‘ra, o‘z maktabini yaratishni arzonroq va strategik jihatdan xavfsizroq deb bilishadi.

Puliga kelgan — puliga ketadi

Boshqa nashrdan tayyor kadrni «urib ketish» strategiyasining eng katta xavfi – bu loyallik (sadoqat)ning yo‘qligidir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, faqat maoshning oshishi hisobiga ish joyini o‘zgartirgan xodimlarning 60 foizidan ortig‘i keyingi 12 oy ichida yanada yuqoriroq taklif tushsa, yana ketishga tayyor bo‘lishadi. Bu degani, «tayyorga ayyor» nashr aslida «vaqtinchalik mehmon» uchun pul to‘lamoqda.

Mavzuga doir: Mediatransfer: Jurnalistlar «ko‘chib» yuribdi, tahririyat nega foyda ko‘rmaydi? (1-maqola)

Raqamlar aldamaydi: kadr tayyorlamasdan, faqat «tayyorini» olish — bu qisqa muddatli g‘alaba, lekin uzoq muddatli strategik mag‘lubiyatdir. Soha rivoji uchun bizga nafaqat yaxshi maosh, balki kadrlarni himoya qiluvchi huquqiy qalqon ham kerak.

«Brakonerlik»ka chek: tahririyatlarni himoyalovchi huquqiy asos bormi?

Yuqorida mediatransferlarning ma’naviy va iqtisodiy og‘riqlari haqida so‘z yuritdik. Ko‘pchilik: «Hammasi to‘g‘ri, lekin qonunan nima qilish mumkin? Xodim ketsa, qo‘limizdan nima keladi?» deb so‘rashi tabiiy.

Shu o‘rinda xodimlarni, ayniqsa, siz tarbiyalagan iqtidorlarni raqobatchilar «ilib ketmasligi» uchun jahonning yetakchi media kompaniyalari (masalan, The New York Times, BBC, Forbes) qo‘llaydigan top-5 maslahatni taqdim etamiz:

1. «Oltin kishanlar» (Golden Handcuffs) tizimi

Bu faqat maosh emas, balki vaqtga bog‘langan bonuslar tizimi.

Qanday ishlaydi: Xodimga yillik maoshining ma’lum foizi miqdorida bonus va’da qilinadi, lekin u bu pulni faqat tahririyatda 2 yoki 3 yil uzluksiz ishlasagina oladi. Agar muddatidan oldin ketsa, bonus berilmaydi. Bu xodimni kamida bir necha yil muqim ishlashiga «ko‘ndiradi».

2. Shaxsiy brendni nashr brendi bilan «nikohlash»

Jurnalistni shunchaki matn yozuvchi emas, balki nashrning yuziga aylantiring.

Bu qanday ishlaydi: Unga mualliflik ko‘rsatuvi, podkast yoki maxsus rukn bering. Xodim tushunishi kerakki, u sizning nashringizda «yulduz», boshqa joyda esa shunchaki «oddiy xodim» bo‘lib qolishi mumkin. Uning mashhurligi sizning platformangiz bilan chambarchas bog‘lansa, ketish unga qiyinroq va xatarliroq tuyuladi.

3. Intellektual va ijodiy erkinlik

Ko‘pchilik jurnalistlar pul uchun emas, balki «bo‘g‘ilib qolgani» uchun ketishadi.

Qanday ishlaydi: Xodimga o‘zi istagan mavzularni tadqiq qilish, yangi formatlarni sinab ko‘rish uchun haftada ma’lum vaqt (masalan, 20 foiz vaqt) ajrating. Agar jurnalist o‘z g‘oyalarini sizning nashringizda erkin amalga oshira olsa, u boshqa joydan «baxt» izlamaydi.

4. Karera xaritasi va «Kelajak kafolati»

Xodim o‘zining 2-3 yildan keyin kim bo‘lishini aniq ko‘rishi kerak.

Qanday ishlaydi: U bilan muntazam (masalan, har 6 oyda) yuzma-yuz gaplashib, karera xaritasini chizing: «Hozir muxbirsan, bir yildan keyin bo‘lim boshlig‘i, ikki yildan keyin esa kreativ direktor bo‘lishing mumkin». Odamlar istiqbol ko‘rmagan joydan tezroq qochishga harakat qilishadi.

5. «Etika va minnatdorlik» madaniyati

Insoniy omil ba’zan eng kuchli moliyaviy taklifdan ham ustun keladi.

Qanday ishlaydi: Tahririyatda «biz bir jamoamiz, biz bir oilamiz» degan muhitni yarating. Xodimning yutuqlarini ommaga e’lon qiling, uning mehnatini jamoa oldida e’tirof eting. Inson o‘zini qadrlangan va hurmat qilingan joydan, hatto ko‘proq pul taklif qilishsa ham, ketishga ikkilanadi (bu «ma’naviy qarzdorlik» hissini uyg‘otadi).

Yangi tahrirdagi Mehnat kodeksi va zamonaviy huquqiy mexanizmlar bizga tahririyatning investitsiyasini himoya qilish uchun yetarlicha imkoniyatlar beradi. Keling, «tayyoriga ayyorlik»ka qarshi 2 ta asosiy huquqiy qalqonni ko‘rib chiqamiz.

• Intellektual mulk

Xodim ketganda o‘zi bilan tahririyatning eksklyuziv loyihasini yoki ruknini «ko‘tarib» ketishiga yo‘l qo‘ymaslik kerak.

Mexanizmi: Mehnat shartnomasi va ichki lokal hujjatlarda xodim ish vaqtida yaratgan har qanday kontent (matn, video, rukn nomi, ijtimoiy tarmoqdagi maxsus sahifa) tahririyatning mutlaq mulki ekanini qat’iy belgilash zarur.

Natijasi: Xodim ketsa ham, uning brendi va ishi tahririyatda qoladi. Yangi nashr bu loyihani davom ettirishni istasa, mualliflik huquqi bo‘yicha siz bilan kelishishi (yoki sotib olishi) shart bo‘ladi.

• «Transfer kodeksi» — madaniyatli kelishuv

Tahririyatlar rahbarlari o‘zaro «jentlmenlik kelishuvi»ga erishishlari lozim.

Mexanizmi: Mehnat kodeksi asosida xodimni bir nashrdan ikkinchisiga «o‘tkazish» tartibini joriy qilish. Bunda yangi ish beruvchi eskisiga «xodimning tayyorgarligi uchun minnatdorlik» sifatida rasmiy kompensatsiya yoki xizmatlar almashinuvini taklif qilishi mumkin.

Natijasi: Bu sohada «o‘g‘rilik» emas, balki hamkorlik muhitini yaratadi.

Media-transferlar — bu sog‘lom jarayon, agar u adolatli bo‘lsa. Biz kadrlarni zanjirband qilib ushlab turolmaymiz, lekin ularga sarflagan mehnatimizning qadrini huquqiy jihatdan himoya qilishimiz shart.

Agar har bir tahririyat o‘z akademiyasini yaratsa va «tayyorga ayyorlik»ka chek qo‘ysa, o‘zbek jurnalistikasi sifat jihatidan yangi bosqichga chiqadi. Biz faqat «iste’molchi» emas, balki «ijodkorlar yetishtiruvchi» jamiyatga aylanishimiz kerak.

Yuqoridagilardan kelib chiqib, kichik bir xuloasani aytamiz: Pul uchun kelgan xodim — pul uchun ketadi. Maktab, qadriyat va huquqiy himoya asosida qurilgan tahririyat esa — haqiqiy brend bo‘lib qolaveradi.

Abdug‘ani Abdurahmonov