Мустақиллигимизнинг 35 йиллиги нафақат муҳим сана, балки мамлакатимиз босиб ўтган тараққиёт йўлига назар ташлаш, эришилган натижаларни сарҳисоб қилиш ва келгуси мақсадларни белгилаб олиш учун ҳам муҳим фурсатдир. Ўтган давр мобайнида Янги Ўзбекистонни барпо этиш йўлида барча соҳаларда кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилди. Бу ўзгаришларнинг мазмун-моҳияти, эришилган натижалар ва олдимизда турган вазифаларни кенг жамоатчиликка етказиш мақсадида таҳририятимиз туркум мақолаларни эълон қилишни бошлади.

Туркум мақолаларда мамлакат тараққиётининг энг муҳим йўналишлари — ташқи сиёсат ва геосиёсат, давлат бошқаруви ва ички сиёсат, иқтисодий ислоҳотлар, инсон капиталини ривожлантириш, ижтимоий ҳимоя ва маданият, шунингдек, спорт ҳамда миллий брендни шакллантириш масалалари атрофлича ёритилади.

Эътиборингизга мазкур туркумнинг биринчи мақоласини ҳавола қиламиз — «Қоғозсиз келажак» сари: Ўзбекистонда рақамли ҳукумат қандай шаклланмоқда?

Ўзбекистон мустақилликка эришган пайтда дунё ахборот технологиялари жадал суръатларда ривожланаётган янги даврга қадам қўяётган эди. Интернетнинг оммалашуви ва рақамли технологияларнинг ҳаётнинг турли соҳаларига кириб бориши миллий ахборот маконини шакллантириш ҳамда ахборот суверенитетини таъминлаш масалаларини долзарб вазифага айлантирди.

Орадан ўтган йиллар давомида ушбу жараёнлар давлат бошқарувини модернизация қилиш, давлат хизматларини рақамлаштириш ва фуқаролар билан мулоқотнинг янги механизмларини жорий этишга хизмат қилди. Натижада бугун Ўзбекистонда рақамли ҳукумат тизимини шакллантириш давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бирига айланди.

Ўзбекистонда электрон ҳукумат ғояси пайдо бўлганидан буён у фақат техник ечимлар мажмуаси сифатида эмас, балки давлат ва фуқаролар ўртасидаги ўзаро муносабатларни соддалаштириш ва очиқликни таъминлаш воситаси сифатида ривожланиб келмоқда. Ахборотлаштириш соҳасидаги дастлабки қадамлар вақт ўтиши билан ягона давлат хизматлари портали — My.gov.uz, электрон давлат хизматлари ва рақамли идентификация механизмларини қамраб олган яхлит экотизимга айланди.

Қуйида мамлакатимизнинг рақамли давлатчилик сари босиб ўтган энг муҳим тарихий босқичлари — уларнинг ортида турган технологик трансформацияга назар ташлаймиз.

Инфратузилмавий инқилоб ва давлат маълумотлар марказлари

Электрон ҳукумат тизимининг самарали ишлаши унинг рақамли инфратузилмаси, маълумотларни сақлаш ва қайта ишлаш имкониятлари билан чамбарчас боғлиқ. Дастлабки босқичларда вазирлик ва идоралар мустақил серверлар ҳамда алоҳида ахборот базаларига таянар эди. Бу эса идоралараро маълумот алмашинувини қийинлаштириб, ахборот тизимларининг ўзаро интеграциясига тўсқинлик қиларди.

Оқибатда давлат органлари ўртасидаги маълумот алмашинуви кўп ҳолларда қоғоз ҳужжатлар ёки қўл меҳнати орқали амалга оширилар, фуқаролар эса бир давлат хизматини олиш учун турли ташкилотларга мурожаат қилишга мажбур бўларди.

Рақамли давлатчиликни шакллантириш йўлидаги муҳим қадамлардан бири 2013 йил 1 июлда Ягона интерактив давлат хизматлари портали — My.gov.uz ишга туширилиши бўлди. Дастлаб тест режимида фаолият бошлаган ва биринчи талқинида қарийб 40 та интерактив давлат хизмати мавжуд мазкур платформа кейинчалик давлат хизматларини электрон шаклда тақдим этишнинг ягона нуқтасига айланиб, фуқаролар ва давлат органлари ўртасидаги ўзаро муносабатларнинг янги форматига асос солди.

Бироқ электрон хизматларнинг тўлиқ ишлаши учун давлат идораларининг ахборот тизимларини ўзаро боғлаш зарур эди. Шу мақсадда Ягона идоралараро интеграция платформаси (ЯИИП) босқичма-босқич шакллантирилди. Ушбу платформа давлат органларининг ахборот тизимлари ўртасида автоматик маълумот алмашинувини таъминлаш имконини берди ва электрон ҳукумат инфратузилмасининг асосий бўғинларидан бирига айланди.

Ушбу жараёнларни техник жиҳатдан қўллаб-қувватлаш мақсадида мамлакатда давлат ахборот тизимлари ва электрон хизматларнинг барқарор фаолиятини таъминловчи замонавий маълумотлар марказлари (Data Centers) ривожлантирилди. Бу инфратузилма миллионлаб фойдаланувчиларнинг мурожаатлари ва маълумотларини хавфсиз ҳамда узлуксиз қайта ишлаш учун зарур техник асосни яратди.

Шу тариқа давлат органлари ўртасидаги маълумот алмашинуви инсон аралашувисиз, қисқа вақт ичида амалга оширила бошлади. Бу эса давлат хизматларини кўрсатиш жараёнларини тезлаштириш, ортиқча бюрократик тўсиқларни қисқартириш, ресурслардан самарали фойдаланиш ҳамда коррупциявий хавфларни камайтириш учун муҳим замин яратди.

Биометрия ва рақамли идентификация: OneID ва Mobile-ID

Электрон ҳукумат экотизимининг ривожланишидаги навбатдаги муҳим босқич рақамли маконда фуқароларнинг шахсини масофадан туриб, хавфсиз ва ишончли тарзда аниқлаш имконини берувчи идентификация технологияларининг жорий этилиши бўлди. Анъанавий давлат хизматларида шахсни тасдиқлаш учун фуқаронинг шахсан иштирок этиши ва қоғоз ҳужжатларни тақдим этиши талаб этилган бўлса, рақамли давлатчилик ушбу жараёнларни электрон муҳитга кўчиришни тақозо этди.

Ушбу эҳтиёждан келиб чиқиб, мамлакатда биометрик паспортлар ва кейинчалик ID-карталар тизими жорий этилди. Бу жараён рақамли давлат хизматларидан хавфсиз фойдаланиш учун зарур бўлган идентификация инфратузилмасини шакллантиришга хизмат қилди.

Мазкур соҳадаги муҳим ютуқлардан бири Ягона идентификация тизими — OneIDнинг жорий этилиши бўлди. У фуқароларга ягона аккаунт орқали кўплаб давлат ахборот тизимлари ва электрон хизматлардан фойдаланиш имконини яратди. 2022 йилдан Mobile-ID хизмати ишга туширилиши билан шахсни масофадан туриб тасдиқлаш имкониятлари янада кенгайди.

Технологик нуқтаи назардан OneID ва Mobile-ID ечимлари биометрик маълумотларни текшириш, юзни таниш (Face-ID) ҳамда бошқа аутентификация механизмлари орқали фуқароларнинг шахсини ишончли тасдиқлашга хизмат қилмоқда. Бу эса электрон хизматлардан фойдаланиш хавфсизлигини ошириш ва фойдаланувчилар учун қулайлик яратиш имконини берди.

Mobile-ID тизими жорий этилгач, фуқаролар электрон рақамли имзо воситаларидан фойдаланиш учун алоҳида қурилмалардан доимий равишда фойдаланиши шарт бўлмай қолди. Мобил телефон рақамини шахс билан боғлаш ва биометрик текширувдан ўтиш орқали кўплаб электрон давлат хизматлари ҳамда ҳужжатларни смартфон орқали тасдиқлаш имконияти яратилди. Бу ўз-ўзидан «рақамли шахс» концепциясини амалиётга янада яқинлаштириб, аҳолининг масофавий хизматларга ишончи ва қизиқишини оширди.

My.gov.uz ва мобил хизматлар: рақамли давлат хизматлари экотизими

Давлат маълумотлар марказлари ва рақамли идентификация технологияларининг ривожланиши Ўзбекистонда давлат хизматларини кўрсатишнинг янги босқичини бошлаб берди. Бу жараённинг марказида Ягона интерактив давлат хизматлари портали — My.gov.uz ҳамда унинг мобил иловаси турди. Вақт ўтиши билан мазкур платформа оддий ахборот ресурсидан фуқаролар ва давлат ўртасидаги рақамли мулоқотнинг асосий майдонига айланди.

Платформа ривожланишидаги муҳим янгиликлардан бири «Рақамли ҳужжатлар» тизимининг жорий этилиши бўлди. Унинг доирасида паспорт, ҳайдовчилик гувоҳномаси, транспорт воситасини рўйхатдан ўтказиш гувоҳномаси, таълим тўғрисидаги айрим ҳужжатлар ва бошқа рақамли ҳужжатлар мобил илова орқали тақдим этила бошлади. Қонунчиликда белгиланган ҳолларда ушбу ҳужжатлар жисмоний нусхалар билан тенг юридик аҳамиятга эга ҳисобланади.

Шу йўл билан фуқароларга зарур ҳужжатларни доимо ўзлари билан олиб юриш, уларни QR-код ёки электрон формат орқали тезкор тақдим этиш имконияти яратилди ва давлат хизматларидан фойдаланиш жараёнлари янада қулайлашди.

Шу билан бирга, платформа орқали кўплаб давлат хизматлари босқичма-босқич рақамлаштирилди ва автоматлаштирилди. Субсидиялар учун ариза бериш, болаларни мактабгача таълим муассасалари ёки таълим муассасаларига рўйхатга қўйиш, олий таълим муассасаларига ҳужжат топшириш, тадбиркорлик субъектларини давлат рўйхатидан ўтказиш каби хизматларни масофадан туриб олиш имкониятлари яратилди.

Фойдаланувчи интерфейсининг такомиллаштирилиши ва хизматларнинг кеча-кундуз ишлаш тамойили асосида тақдим этилиши давлат хизматларидан фойдаланишни анча соддалаштирди. Бу эса фуқаролар учун вақт ва харажатларни тежаш, давлат органлари учун эса хизмат кўрсатиш самарадорлигини ошириш имконини берди.

Бугунги кунда My.gov.uz орқали юзлаб давлат хизматлари электрон шаклда тақдим этилмоқда ва портал мамлакатда рақамли давлат хизматларининг асосий платформаси сифатида фаолият юритмоқда.

Бугунги кунда My.gov.uz орқали 800 дан ортиқ давлат хизмати электрон шаклда тақдим этилмоқда. Порталнинг фаол фойдаланувчилари сони 11 миллиондан ошган бўлиб, у давлат ва фуқаро ўртасидаги рақамли мулоқотнинг асосий платформасига айланди.

Ҳозирда портал орқали миллионлаб мурожаатлар ва аризалар электрон шаклда қабул қилинмоқда. My.gov.uz веб-портали ҳамда унинг мобил иловаси давлат хизматларидан масофадан туриб фойдаланишнинг энг оммалашган воситаларидан бири бўлиб қолмоқда.

Ўзбекистоннинг рақамли давлатчилик соҳасидаги ютуқлари халқаро рейтингларда ҳам ўз аксини топмоқда. БМТнинг Электрон ҳукуматни ривожлантириш индекси (EGDI)да мамлакат ўз позицияларини изчил яхшилаб келмоқда. Бундан ташқари, Жаҳон банкининг GovTech Maturity Index рейтингида Ўзбекистон давлат технологиялари ва рақамли бошқарувнинг етуклиги бўйича энг илғор мамлакатлар қаторига кирди.

Бу кўрсаткичлар мамлакатда рақамли давлат бошқарувини шакллантириш бўйича амалга оширилаётган ислоҳотлар амалда ҳам ўз самарасини бераётганини кўрсатади.

Тармоқли рақамлаштириш: рақамли тиббиёт ва «ақлли таълим»

Электрон ҳукумат инфратузилмасининг ривожланиши рақамли технологияларнинг давлат бошқарувидан ташқари аҳоли ҳаёти билан бевосита боғлиқ соҳалар — соғлиқни сақлаш ва таълим тизимларига кенг жорий этилиши учун замин яратди. Бу соҳалардаги рақамли трансформация хизматларнинг қулайлиги ва очиқлигини ошириш, бошқарув жараёнларини такомиллаштириш ҳамда маълумотлар билан ишлаш самарадорлигини кучайтиришга хизмат қилмоқда.

Соғлиқни сақлаш соҳасида электрон тиббий маълумотлар базаларини шакллантириш, электрон рецептлар тизимини жорий этиш ва шифокор қабулига онлайн ёзилиш хизматларини кенгайтириш бўйича ишлар амалга оширилди. Натижада беморлар ҳақидаги маълумотларни рақамли шаклда сақлаш ва улардан тезкор фойдаланиш имкониятлари кенгайди. Бу эса тиббиёт муассасалари ўртасида маълумот алмашинувини соддалаштириш ва хизмат кўрсатиш самарадорлигини оширишга хизмат қилмоқда.

Таълим соҳасида ҳам рақамли технологиялар бошқарув ва таълим жараёнларининг муҳим қисмига айланди. Электрон журналлар ва рақамли таълим платформалари ота-оналарга фарзандларининг ўзлаштириши ва давоматини масофадан кузатиш имконини бермоқда. Шунингдек, олий таълим муассасаларига ҳужжат топшириш, қабул жараёнларида иштирок этиш ҳамда таълим тўғрисидаги маълумотларни электрон шаклда юритиш тизимлари босқичма-босқич рақамлаштирилди.

My.gov.uz ва бошқа давлат ахборот тизимлари билан интеграциялашув таълим ва соғлиқни сақлаш соҳаларидаги кўплаб хизматларни ягона рақамли муҳитда тақдим этиш имкониятини берди. Бу эса маълумотларнинг шаффофлигини ошириш, хизматлардан фойдаланишни енгиллаштириш ва инсон омили билан боғлиқ ортиқча жараёнларни қисқартиришга хизмат қилмоқда.

Хулоса ўрнида

Сўнгги йилларда Ўзбекистонда электрон ҳукуматни ривожлантириш соҳасида амалга оширилган ислоҳотлар давлат бошқарувини рақамлаштиришнинг мустаҳкам пойдеворини яратди. Давлат маълумотлар марказларининг ташкил этилиши, идоралараро интеграция платформаларининг жорий қилиниши, рақамли идентификация тизимларининг ривожланиши ҳамда My.gov.uz экотизимининг шаклланиши давлат хизматларини кўрсатишнинг мутлақо янги моделини вужудга келтирди.

Бугун рақамли технологиялар давлат ва фуқаро ўртасидаги муносабатларнинг ажралмас қисмига айланиб бормоқда. Кўплаб хизматлар масофадан туриб, тезкор ва қулай шаклда тақдим этилмоқда, маълумот алмашинуви эса тобора автоматлаштирилмоқда.

Рақамли трансформация — доимий жараён. Сунъий интеллект, катта маълумотлар (Big Data), булутли технологиялар ва проактив давлат хизматларининг ривожланиши электрон ҳукуматнинг кейинги босқичи — рақамли ҳукумат моделини шакллантирмоқда. Бу модель давлат хизматларини фақат рақамли форматга ўтказишни эмас, балки қарор қабул қилиш жараёнларини маълумотларга асослаш, хизматларни аҳоли эҳтиёжларига мослаштириш ва давлат бошқарувининг самарадорлигини оширишни назарда тутади.

Ўзбекистонда рақамлаштириш жараёни қоғоз ҳужжатларни электрон кўринишга ўтказиш билан чекланиб қолмаяпти. У давлат, бизнес ва фуқаролар ўртасидаги муносабатларнинг янги маданиятини шакллантириб, мамлакатнинг рақобатбардошлиги ва барқарор тараққиёти учун муҳим омилга айланмоқда. Қоғозсиз келажак сари ташланаётган ҳар бир рақамли қадам Ўзбекистонда давлат бошқарувининг янада очиқ, самарали ва инсон манфаатларига йўналтирилган моделини шакллантиришга хизмат қилмоқда.

Иккинчи мақола: Конституция: қоғоздаги қонундан ҳаёт қонунигача: давлат ва инсон муносабатлари қандай ўзгарди?