Ўзбекистон Республикаси мустақиллигининг 35 йиллиги олдидан

Бу йил Марказий Осиё давлатлари ўз мустақиллигининг 35 йиллигини нишонламоқда. 2026 йил минтақа учун муҳим тарихий босқичдир.

1991 йилнинг август–декабр ойларида Қирғизистон, Ўзбекистон, Тожикистон, Туркманистон ва Қозоғистон кетма-кет ўз мустақиллигини эълон қилди. Ўтган 35 йил тарих учун қисқа муддат бўлса-да, минтақа учун ниҳоятда бой ва мураккаб давр бўлди.

Айниқса, сўнгги ўн йилликда Марказий Осиёда минтақавий яқинлашув янги босқичга кўтарилди. Давлатлар ўртасидаги ҳамкорликнинг кучайиши минтақа умумий манфаатлар ва мақсадлар атрофида тобора яқинлашаётганини кўрсатди.

Сиёсатшунос, эксперт Сайфиддин Жўраев билан Марказий Осиёнинг 35 йиллик тараққиёт йўли, эришилган натижалар ва 2030–2035 йилларгача бўлган даврда минтақа олдида турган вазифалар ҳақида суҳбатлашдик.

– Марказий Осиё давлатлари мустақиллик йилларида ўз давлатчилигини мустаҳкамлаш ва чегара масалаларини ҳал этиш борасида қандай натижаларга эришди?

– Конституциялар, миллий бошқарув тизимлари, ўз валюталари, қуролли кучлар, хавфсизлик, дипломатик ва одил судлов тизимлари тўлиқ шакллантирилди. Давлат чегараларини халқаро-ҳуқуқий расмийлаштириш якунланди. 970 километрлик тожик-қирғиз чегараси тўлиқ делимитация қилинди. 2025 йил 31 мартда Хўжандда Тожикистон, Қирғизистон ва Ўзбекистон ўртасида «Абадий дўстлик декларацияси» ҳамда чегаралар туташув нуқтаси тўғрисидаги шартнома имзоланди.

Минтақа аҳолиси 1,6 баробар ўсиб, 80 миллион кишидан ошди. Муҳим жиҳати, давлат тиллари, тарихий номлар, мутафаккирлар номлари ва зиёратгоҳлар қайта тикланди. Бу ислоҳотлар ва эришилган натижаларнинг қисқа тавсифи, аммо уларнинг ҳар бирининг ортида йиллар, машаққатли меҳнат, шартномалар, келишувлар ётибди.

– Сиёсий мустақилликни мустаҳкамлаш борасида қандай натижаларга эришилди ва олдинда қандай вазифалар турибди?

– Бу давлатларда, хусусан, Ўзбекистонда ҳам ҳокимиятнинг ворисийлиги ва раҳбарият алмашуви конституциявий доирада таъминланади. Конституциявий ислоҳотлар амалга оширилди, хусусан, Ўзбекистонда 2023 йилги янгиланган Конституция, шунингдек Қозоғистон ва Қирғизистондаги ислоҳотлар ҳам бунга мисол бўла олади. Мустақил ташқи сиёсий йўл шакллантирилди ва Маслаҳат учрашувлари орқали минтақавий сиёсий мулоқот институционаллаштирилди.

Давлат ва жамият ривожи тўхтаб қолмайди. Бу жараёнда олдимизда турган вазифалар қандай бўлади? Биринчи ўринда, парламентларнинг вакиллик ҳокимияти сифатини ошириш, янги авлод давлат бошқарувчиларини тайёрлаш, фуқаролар ва ўзини ўзи бошқариш органларининг қарор қабул қилишдаги иштирокини кенгайтириш ҳамда маслаҳат учрашувларига доимий фаолият юритувчи ишчи орган ёки котибият мақомини бериш керак деб ўйлайман.

– Ҳуқуқий ва молиявий мустақилликни таъминлаш борасида қандай муҳим қадамлар қўйилди ва бу йўналишда қайси вазифалар долзарблигича қолмоқда?

Ҳуқуқий соҳада: Барча асосий кодекслар, Омбудсман институти, маъмурий суд ишлари жорий этилди. Ўлим жазоси бекор қилинди (ёки мораторий қўлланилди). Келажакдаги вазифалар: Судларнинг ҳақиқий мустақиллигини таъминлаш, қонунчилик ва уни қўллаш амалиёти ўртасидаги фарқни қисқартириш, ҳамда иқтисодий интеграция учун божхона, транспорт ва миграция қонунчилигини уйғунлаштириш.

Молиявий соҳада: Миллий валюталар барқарорлаштирилди, Қозоғистон Миллий жамғармаси активлари 2026 йил бошида 80 млрд доллардан ошди, инфляцияни таргетлашга ўтилди ва валюта бозори либераллаштирилди. Келажакдаги вазифаларимиз эса инфляция босимини пасайтириш, долларлашувни камайтириш, ташқи қарз барқарорлигини таъминлаш ва миллий валюталардаги ҳисоб-китоблар бўйича минтақавий механизмларни яратишдан иборат бўлади.

– Маданий-маънавий ва илмий-технологик соҳалардаги асосий кўрсаткичлар ҳамда ривожланиш истиқболлари қандай?

– ЮНЕСКО рўйхатидаги тарихий шаҳарлар қайта тикланди, Тошкентда Ислом цивилизацияси маркази ва илмий-тадқиқот марказлари ташкил этилди. Лекин бу жараёнда зиммамизда кўплаб вазифалар ҳам бор, албатта. Хусусан, рақамли муҳитда миллий маданий маҳсулот рақобатбардошлигини ошириш, рақобатдош кино, мусиқа ва IT-ўйин индустриясини яратиш ва кўп тиллиликни ресурс сифатида сақлаш.

Олий таълим муассасалари ва IT-парклар тармоғи кенгайтирилди, хизматлар экспорти ортди. Эндиликда фан ва ишланмаларга ажратиладиган харажатларни ошириш, фанни ишлаб чиқариш билан боғлаш (тижоратлаштириш), ва сувдан фойдаланиш, ирригация ҳамда қайта тикланувчи энергетика бўйича минтақавий компетенция марказларини шакллантириш асосий вазифаларимиз сафида турибди.

– Савдо-иқтисодий ва саноат соҳасида қандай ютуқларга эришилди ва қайси иқтисодий вазифалар ҳал этилиши лозим?

– Минтақа иқтисодиёти 2025 йилда 6,2-6,6 фоиз ўсиш суръатини кўрсатди. Ўзаро савдо 2025 йилда 12,3 млрд долларга етди (бунинг 54 фоизи Қозоғистон, 26 фоизи Ўзбекистон ҳиссасига тўғри келади). Хитой билан савдо 106,3 млрд долларни ташкил этиб, энг йирик савдо ҳамкорига айланди. Автомобилсозлик, газ-кимё, тўқимачилик кластерлари каби янги саноат тармоқлари яратилди. Тожикистондаги Роғун ГЭС (3780 МВт) каби йирик лойиҳалар амалга оширилмоқда.

Экспортнинг хомашёвий таркибини енгиб ўтиш, тарифсиз тўсиқларни бартараф этиш, саноатдаги меҳнат унумдорлигини ошириш ҳамда саноатни паст углеродли технологияларга ўтказиш давр талаби. Бу борада ҳам амалга оширилиш шарт бўлган вазифаларимиз талайгина.

– Ташқи сиёсат, мудофаа ва ички хавфсизликни таъминлаш борасида қандай муваффақиятларга эришилди ва олдинда қандай мақсадлар турибди?

– Глобал қарама-қаршилик шароитида кўп векторликни сақлаш ва келишилган минтақавий позицияга ўтиш зарурати пайдо бўлди. Шунинг учун ҳам Ўзбекистон ташқи сиёсатда кўп тармоқли ҳамкорликни амалга оширмоқда. “Марказий Осиё плюс” форматлари ривожланди, 2025 йил 4 апрелда Самарқандда ЕИ билан 12 млрд евролик пакет эълон қилинган саммит, 6 ноябрда Вашингтонда АҚШ билан C5+1 саммити бўлиб ўтди.

Мудофаа ва ички хавфсизлик масаласида — Миллий қуролли кучлар, ўз мудофаа саноати яратилди, Тожикистондаги 1997 йилги фуқаролар уруши оқибатлари бартараф этилди, беқарор ҳудудлардан фуқароларни қайтариш (репатриация) дастурлари муваффақиятли амалга оширилди. Буларнинг барчаси натижа, албатта. Бугунги глобаллашиб бораётган дунёда кибермудофаани ривожлантириш, армияни дронлар ва радиоэлектрон кураш воситалари билан қуроллантириш, ёшлар ўртасидаги ишсизликни камайтириш ҳамда Фарғона водийсида ер ва сув ресурслари бўйича маҳаллий низоларнинг олдини олиш каби кечиктириб бўлмас вазифалар турибди олдимизда.

Мустақилликнинг 35 йиллиги шунчаки рамзий юбилей эмас, балки суверенитетни мустаҳкамлаш, иқтисодий ва сиёсий субъектликни шакллантиришнинг тарихий сарҳисобидир. 1991 йилда эълон қилинган мустақиллик ҳуқуқий мақомдан ресурслар, институционал база ва ташқи сиёсий иродага эга бўлган ҳақиқий суверенитетга айланди. Ўтган давр мобайнида давлатчиликнинг барча шартли белгилари — конституциялар, миллий валюталар, мунтазам қуролли кучлар, суд тизими тўлиқ шакллантирилди. Марказий Осиё ташқи кучлар таъсиридаги объектдан глобал майдондаги мустақил ва ташаббускор “ўйинчи”га айланди.

Мустақилликнинг мазмуни бугун инсон ҳаётида, унинг эркинлиги, муносиб турмуши, таълим олиши, меҳнат қилиши ва ўз келажагини ўзи белгилаши учун яратилаётган имкониятларда намоён бўлади. Шу маънода, Ўзбекистон мустақиллигининг 35 йиллиги — ўтмишга назар ташлаб, босиб ўтилган йўлни муносиб баҳолаш билан бирга, келажак учун янги мақсадлар белгилайдиган муҳим тарихий нуқтадир.

Зеро, мустақилликни қўлга киритиш тарихий воқеа бўлган бўлса, уни асраш, мустаҳкамлаш ва келажак авлодларга янада қудратли давлат сифатида етказиш — бизнинг энг муҳим вазифамиздир.

Барно Мелиқулова суҳбатлашди