Davlat va xususiy sektorda korrupsiyaga qarshi kurashish sohasini xalqaro-huquqiy jihatdan tartibga solishga qaratilgan qator xalqaro standartlar va tavsiyalar qabul qilingan. Ushbu standartlarning asosiy vazifasi davlat ishtirokidagi kompaniyalar, tashkilotlar hamda xususiy sektor faoliyatida korrupsiya xavflarini minimallashtirish, shaffoflikni ta’minlash va ichki idoraviy nazorat mexanizmlarini takomillashtirish orqali korrupsiyaga oid huquqbuzarliklarning oldini olishdan iborat.

Xalqaro hamjamiyatning ushbu sohadagi eng muhim yutug‘i Birlashgan Millatlar Tashkilotining (BMT) “Korrupsiyaga qarshi konvensiyasi” (United Nations Convention against Corruption) hisoblanadi. Konvensiya BMT Bosh Assambleyasining 2003-yil 31-oktyabrdagi 58/4-rezolyusiyasi bilan qabul qilingan.

1. Ichki nazorat tizimining “Uch bo‘g‘in” modeli

Hozirgi kunda xalqaro tajribada davlat organlarining ichki nazorat tizimini tashkil etishda Xalqaro ichki auditorlar instituti (IIA) tomonidan ishlab chiqilgan “Uch bo‘g‘in” modeli keng qo‘llaniladi.

• Birinchi bo‘g‘in — asosiy faoliyatga oid funksiya va vazifalarni bajarish hamda xavflarni boshqarish bo‘yicha operatsion funksiyalarni amalga oshiruvchi o‘rta va quyi bo‘g‘in xodimlaridan iborat.
• Ikkinchi bo‘g‘in — asosiy faoliyatga yordamchi sifatida xavflar bilan bog‘liq masalalar bo‘yicha ekspertiza, komplayens (muvofiqlik), inspeksiya, qo‘llab-quvvatlash, nazorat va monitoringni o‘z ichiga olgan boshqaruv va nazoratni qo‘llab-quvvatlovchi maxsus funksiyalardir.
• Uchinchi bo‘g‘in — maqsadlarga erishish bilan bog‘liq barcha masalalar bo‘yicha mustaqil va obyektiv kafolat hamda maslahat beruvchi ichki auditdir.

Modelga ko‘ra, ikkinchi bo‘g‘in birinchi bo‘g‘inda qo‘llaniladigan tartiblar, muvofiqlik va xavflarni boshqarish mexanizmlarini ishlab chiqish hamda ularning bajarilishini monitoring qilish bilan bog‘liq boshqaruv funksiyalarini o‘z ichiga oladi. Ichki audit esa birinchi va ikkinchi bo‘g‘indan tashkiliy hamda funksional jihatdan ajratilgan. Ichki auditga berilgan tashkiliy va funksional mustaqillik uning xolisligini ta’minlaydi, manfaatlar to‘qnashuvining oldini oladi va to‘g‘ridan-to‘g‘ri davlat organi rahbariga taklif va tavsiyalar berish imkonini yaratadi.

2. COSO ichki nazorat modelining tarkibiy qismlari

COSO (Treadway komissiyasining homiylik tashkilotlari qo‘mitasi) tomonidan ishlab chiqilgan ichki nazorat modeli quyidagi besh o‘zaro bog‘liq komponentdan iborat:

1. Nazorat muhiti — ichki nazoratni amalga oshirishni ta’minlovchi standartlar, qoidalar, tamoyillar, jarayonlar va tuzilmalar yig‘indisi.

2. Xavflarni boshqarish — davlat organiga yuklatilgan vazifalar va faoliyatni amalga oshirishga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan xavflarni aniqlash, baholash, kamaytirish va monitoring qilishga qaratilgan jarayon.

3. Nazorat jarayonlari — xavflarni kamaytirish va belgilangan tartiblarga rioya etilishini ta’minlashga qaratilgan jarayonlar, tartib-taomillar va harakatlar.

4. Axborot va kommunikatsiyalar — samarali ichki nazorat tizimini yo‘lga qo‘yishda rahbariyat va xodimlarning kerakli axborot hamda ma’lumotlarni olishi, tahlil qilishi va manfaatdor tomonlarga taqdim etish tizimi.

5. Monitoring — ichki nazorat tizimining doimiy kuzatuv va davriy baholash orqali amalga oshiriladigan jarayoni.

3. Ichki nazorat tizimini amalga oshirish bo‘yicha amaliy choralar

Respublika va mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlarida samarali ichki nazorat tizimini joriy etish quyidagi maqsadlarga xizmat qiladi:

• jarayonlarning samaradorligi;
• hisobotlarning ishonchliligi;
• qonunchilikka muvofiqlik.

3.1. Nazorat muhitini shakllantirish

• halollik tamoyili va odob-axloq qoidalariga rioya qilish;

• boshqaruvdan mustaqil kollegial organlar faoliyatini tashkil etish;

• tarkibiy bo‘linmalarni ularga yuklatilgan vazifalarga mos shakllantirish;

• malakali mutaxassislarni jalb qilish, rivojlantirish va saqlab qolish;

• har bir xodimning hisobdorligini belgilash va ularning faoliyatini baholash.

3.2. Xavflarni boshqarish tizimini joriy etish

• tarkibiy bo‘linmalar kesimida funksiyalar reyestrini shakllantirish;

• funksiyalarning to‘laqonli ishlashiga salbiy ta’sir ko‘rsatadigan xavflarni aniqlash;

• nazorat tadbirlarini amalga oshirish.

3.3. Nazorat jarayonlari samaradorligini oshirish

• xavflarni kamaytirish uchun nazorat tadbirlarini belgilash;

• axborot tizimlari ustidan nazorat tartiblarini joriy qilish;

• nazorat tadbirlarini muntazam amalga oshirish.

3.4. Axborot va kommunikatsiya tizimini takomillashtirish

• yuklatilgan vazifalarni bajarishda zarur bo‘lgan ma’lumotlarni aniqlash;

• axborot va ma’lumotlarning ichki almashinuvi tizimini joriy etish;

• axborot va ma’lumotlarning tashqi almashinuvi tizimini yo‘lga qo‘yish.

3.5. Monitoring va hisobdorlikni mustahkamlash

• ichki nazorat tizimining samaradorligini doimiy monitoring qilish va baholash;

• ichki nazorat tizimidagi kamchiliklarni o‘z vaqtida aniqlash va tuzatish.

4. Xalqaro tajriba va asosiy tendensiyalar

Ilg‘or xalqaro tajribada davlat organlarining ichki nazorat tizimini uslubiy ta’minlash va muvofiqlashtirish markazlashgan tarzda ma’lum bir davlat organi tomonidan amalga oshiriladi. Yevropa Ittifoqiga a’zo mamlakatlarning ko‘pchiligida ushbu vazifa Moliya vazirligiga yuklatilgan.

Shuningdek, uslubiy ta’minlash va muvofiqlashtirish vazifalari yuklatilgan davlat organi tomonidan ichki nazorat tizimining tashkil etilishi o‘rganiladi, natijalar tahlil qilinib, hisobotlar tayyorlanadi va Hukumatga muntazam ravishda hisobot berib boriladi. Ushbu amaliyot davlat sektorida ichki nazorat tizimining samaradorligini oshirish va uning doimiy rivojlanishini ta’minlashga xizmat qiladi.

Xulosa

Xalqaro standartlar (BMT konvensiyasi, IIA “Uch bo‘g‘in” modeli, COSO modeli) davlat va xususiy sektorda korrupsiyaga qarshi samarali ichki nazorat tizimini qurish uchun mustahkam asos yaratadi. Ushbu standartlarni milliy qonunchilik va amaliyotga moslashtirish, xususan, nazorat muhitini takomillashtirish, xavflarni boshqarish mexanizmlarini joriy etish, axborot almashinuvini yaxshilash va mustaqil ichki auditni rivojlantirish orqali korrupsiya xavflarini sezilarli darajada kamaytirish mumkin. Yevropa Ittifoqi mamlakatlaridagi markazlashgan muvofiqlashtirish tajribasi O‘zbekiston uchun ham dolzarb bo‘lib, uni joriy etish ichki nazorat tizimining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.