Давлат ва хусусий секторда коррупцияга қарши курашиш соҳасини халқаро-ҳуқуқий жиҳатдан тартибга солишга қаратилган қатор халқаро стандартлар ва тавсиялар қабул қилинган. Ушбу стандартларнинг асосий вазифаси давлат иштирокидаги компаниялар, ташкилотлар ҳамда хусусий сектор фаолиятида коррупция хавфларини минималлаштириш, шаффофликни таъминлаш ва ички идоравий назорат механизмларини такомиллаштириш орқали коррупцияга оид ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишдан иборат.

Халқаро ҳамжамиятнинг ушбу соҳадаги энг муҳим ютуғи Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг (БМТ) “Коррупцияга қарши конвенцияси” (United Nations Convention against Corruption) ҳисобланади. Конвенция БМТ Бош Ассамблеясининг 2003 йил 31 октябрдаги 58/4-резолюцияси билан қабул қилинган.

1. Ички назорат тизимининг “Уч бўғин” модели

Ҳозирги кунда халқаро тажрибада давлат органларининг ички назорат тизимини ташкил этишда Халқаро ички аудиторлар институти (IIA) томонидан ишлаб чиқилган “Уч бўғин” модели кенг қўлланилади.

• Биринчи бўғин — асосий фаолиятга оид функция ва вазифаларни бажариш ҳамда хавфларни бошқариш бўйича операцион функцияларни амалга оширувчи ўрта ва қуйи бўғин ходимларидан иборат.
• Иккинчи бўғин — асосий фаолиятга ёрдамчи сифатида хавфлар билан боғлиқ масалалар бўйича экспертиза, комплайенс (мувофиқлик), инспекция, қўллаб-қувватлаш, назорат ва мониторингни ўз ичига олган бошқарув ва назоратни қўллаб-қувватловчи махсус функциялардир.
• Учинчи бўғин — мақсадларга эришиш билан боғлиқ барча масалалар бўйича мустақил ва объектив кафолат ҳамда маслаҳат берувчи ички аудитдир.

Моделга кўра, иккинчи бўғин биринчи бўғинда қўлланиладиган тартиблар, мувофиқлик ва хавфларни бошқариш механизмларини ишлаб чиқиш ҳамда уларнинг бажарилишини мониторинг қилиш билан боғлиқ бошқарув функцияларини ўз ичига олади. Ички аудит эса биринчи ва иккинчи бўғиндан ташкилий ҳамда функционал жиҳатдан ажратилган. Ички аудитга берилган ташкилий ва функционал мустақиллик унинг холислигини таъминлайди, манфаатлар тўқнашувининг олдини олади ва тўғридан-тўғри давлат органи раҳбарига таклиф ва тавсиялар бериш имконини яратади.

2. COSO ички назорат моделининг таркибий қисмлари

COSO (Treadway комиссиясининг ҳомийлик ташкилотлари қўмитаси) томонидан ишлаб чиқилган ички назорат модели қуйидаги беш ўзаро боғлиқ компонентдан иборат:

1. Назорат муҳити — ички назоратни амалга оширишни таъминловчи стандартлар, қоидалар, тамойиллар, жараёнлар ва тузилмалар йиғиндиси.

2. Хавфларни бошқариш — давлат органига юклатилган вазифалар ва фаолиятни амалга оширишга салбий таъсир кўрсатиши мумкин бўлган хавфларни аниқлаш, баҳолаш, камайтириш ва мониторинг қилишга қаратилган жараён.

3. Назорат жараёнлари — хавфларни камайтириш ва белгиланган тартибларга риоя этилишини таъминлашга қаратилган жараёнлар, тартиб-таомиллар ва ҳаракатлар.

4. Ахборот ва коммуникациялар — самарали ички назорат тизимини йўлга қўйишда раҳбарият ва ходимларнинг керакли ахборот ҳамда маълумотларни олиши, таҳлил қилиши ва манфаатдор томонларга тақдим этиш тизими.

5. Мониторинг — ички назорат тизимининг доимий кузатув ва даврий баҳолаш орқали амалга ошириладиган жараёни.

3. Ички назорат тизимини амалга ошириш бўйича амалий чоралар

Республика ва маҳаллий ижро этувчи ҳокимият органларида самарали ички назорат тизимини жорий этиш қуйидаги мақсадларга хизмат қилади:

• жараёнларнинг самарадорлиги;
• ҳисоботларнинг ишончлилиги;
• қонунчиликка мувофиқлик.

3.1. Назорат муҳитини шакллантириш

• ҳалоллик тамойили ва одоб-ахлоқ қоидаларига риоя қилиш;

• бошқарувдан мустақил коллегиал органлар фаолиятини ташкил этиш;

• таркибий бўлинмаларни уларга юклатилган вазифаларга мос шакллантириш;

• малакали мутахассисларни жалб қилиш, ривожлантириш ва сақлаб қолиш;

• ҳар бир ходимнинг ҳисобдорлигини белгилаш ва уларнинг фаолиятини баҳолаш.

3.2. Хавфларни бошқариш тизимини жорий этиш

• таркибий бўлинмалар кесимида функциялар реестрини шакллантириш;

• функцияларнинг тўлақонли ишлашига салбий таъсир кўрсатадиган хавфларни аниқлаш;

• назорат тадбирларини амалга ошириш.

3.3. Назорат жараёнлари самарадорлигини ошириш

• хавфларни камайтириш учун назорат тадбирларини белгилаш;

• ахборот тизимлари устидан назорат тартибларини жорий қилиш;

• назорат тадбирларини мунтазам амалга ошириш.

3.4. Ахборот ва коммуникация тизимини такомиллаштириш

• юклатилган вазифаларни бажаришда зарур бўлган маълумотларни аниқлаш;

• ахборот ва маълумотларнинг ички алмашинуви тизимини жорий этиш;

• ахборот ва маълумотларнинг ташқи алмашинуви тизимини йўлга қўйиш.

3.5. Мониторинг ва ҳисобдорликни мустаҳкамлаш

• ички назорат тизимининг самарадорлигини доимий мониторинг қилиш ва баҳолаш;

• ички назорат тизимидаги камчиликларни ўз вақтида аниқлаш ва тузатиш.

4. Халқаро тажриба ва асосий тенденциялар

Илғор халқаро тажрибада давлат органларининг ички назорат тизимини услубий таъминлаш ва мувофиқлаштириш марказлашган тарзда маълум бир давлат органи томонидан амалга оширилади. Европа Иттифоқига аъзо мамлакатларнинг кўпчилигида ушбу вазифа Молия вазирлигига юклатилган.

Шунингдек, услубий таъминлаш ва мувофиқлаштириш вазифалари юклатилган давлат органи томонидан ички назорат тизимининг ташкил этилиши ўрганилади, натижалар таҳлил қилиниб, ҳисоботлар тайёрланади ва Ҳукуматга мунтазам равишда ҳисобот бериб борилади. Ушбу амалиёт давлат секторида ички назорат тизимининг самарадорлигини ошириш ва унинг доимий ривожланишини таъминлашга хизмат қилади.

Хулоса

Халқаро стандартлар (БМТ конвенцияси, IIA “Уч бўғин” модели, COSO модели) давлат ва хусусий секторда коррупцияга қарши самарали ички назорат тизимини қуриш учун мустаҳкам асос яратади. Ушбу стандартларни миллий қонунчилик ва амалиётга мослаштириш, хусусан, назорат муҳитини такомиллаштириш, хавфларни бошқариш механизмларини жорий этиш, ахборот алмашинувини яхшилаш ва мустақил ички аудитни ривожлантириш орқали коррупция хавфларини сезиларли даражада камайтириш мумкин. Европа Иттифоқи мамлакатларидаги марказлашган мувофиқлаштириш тажрибаси Ўзбекистон учун ҳам долзарб бўлиб, уни жорий этиш ички назорат тизимининг самарадорлигини оширишга хизмат қилади.