28 февралдан буён Яқин Шарқда юзага келган ҳарбий тўқнашувлар оддий минтақавий зиддият доирасидан чиқиб, глобал иқтисодиётга таъсир қилаётган мураккаб жараёнга айланди. АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши бошлаган амалиётига жавобан Теҳроннинг қарши зарбалари ва энг муҳими — Ҳўрмуз бўғозини амалда ёпиши бу жараёнда ҳал қилувчи омилга айланди.

Ҳўрмуз – шунчаки географик нуқта эмас. У глобал иқтисодий тизимнинг энг муҳим «томири» ҳисобланади. Форс кўрфазини Ҳинд океани билан боғловчи ушбу йўлак орқали жаҳон нефти ва суюлтирилган газининг катта қисми, шунингдек, қишлоқ хўжалиги учун зарур бўлган ўғитлар ва айрим озиқ-овқат маҳсулотлари ташилади. Шу боис, бу йўлакдаги ҳар қандай узилиш нафақат энергия бозори, балки озиқ-овқат таъминотига ҳам бевосита таъсир кўрсатади.

Бугунги вазиятда айнан шу ҳолат юзага келди. Бўғоздаги ҳаракатнинг чекланиши нефть нархларини қисқа вақт ичида кескин оширди, газ бозорида ноаниқликни кучайтирди ва таъминот занжирларини издан чиқарди. Аммо масаланинг энг хавфли томони — бу озиқ-овқат хавфсизлиги билан боғлиқ оқибатлардир.

Чунки бўҳоз орқали фақат энергия ресурслари эмас, балки ўғитлар ҳам ўтади. Бу эса қишлоқ хўжалигининг асосий «ёқилғиси» ҳисобланади. Агар ўғитлар етказиб бериш издан чиқса, бу тўғридан-тўғри ҳосилдорликка таъсир қилади. Айниқса, импортга тўлиқ боғлиқ бўлган Африка ва Осиё давлатлари учун бу жуда оғир зарба бўлиши мумкин. Уларда қишлоқ хўжалиги азотли ўғитларга кучли боғлиқ бўлиб, ҳатто бир мавсумдаёқ ҳосил кескин камайиши эҳтимоли бор.

Бу жараён яна бир занжирли реакцияни келтириб чиқаради: газ қимматлашади — ўғит нархи ошади — дон етиштириш харажатлари кўтарилади — натижада озиқ-овқат қимматлашади. Яъни урушнинг таъсири фронт чизиғидан анча узоқда — бозорлар ва ошхоналарда ҳам сезила бошлайди.

Мутахассислар фикрича, бу вазиятнинг энг мураккаб жиҳати — Ҳўрмуз бўғозига тўлиқ альтернатива йўқлиги. Мавжуд қуруқлик ёки ҳаво йўллари ҳажм ва нарх жиҳатидан денгиз ташувларини ўрнини боса олмайди. Шу сабабли ҳатто қисман тикланиш ҳам глобал танқисликни бартараф этмайди.

Айни пайтда геосиёсий омиллар ҳам вазиятни янада чигаллаштирмоқда. Эрон бўғозни босим воситаси сифатида сақлаб қолмоқчи, АҚШ эса уни очиш учун ҳарбий вариантларни кўриб чиқмоқда. Бироқ бундай сценарий янада кенгроқ уруш хавфини оширади. Шу билан бирга, ҳатто ҳарбий кузатув орқали кемалар ҳаракатини тиклаш ҳам амалий жиҳатдан жуда қийин — трафик ҳаддан ташқари катта, хавфлар эса юқори.

Шу нуқтада энг муҳим савол пайдо бўлади: бу ҳолат қанча давом этади? Агар блокада қисқа муддатли бўлса, бозорлар маълум вақт ичида мослашиши мумкин. Аммо у узоққа чўзилса, бу нафақат иқтисодий, балки гуманитар инқирозга айланиши эҳтимоли катта.

Чунки озиқ-овқат танқислиги — бу фақат нарх ошиши эмас. Бу камбағал давлатларда очлик, ижтимоий беқарорлик ва янги миграция тўлқинларини англатади. Демак, Ҳўрмуздаги бугунги вазият Яқин Шарқ доираси билан чекланмайди — у бутун дунё учун ҳал қилувчи масалага айланади.

Хулоса қилиб айтганда, ҳозирги урушнинг энг катта хавфи унинг кўламида эмас, балки таъсир доирасида. Энергия, логистика ва озиқ-овқат тизимлари ўзаро боғлиқ бўлган бугунги дунёда битта стратегик нуқтадаги узилиш бутун глобал тизимни издан чиқариши мумкин. Ҳўрмуз бўғози, ҳозирда айнан шундай нуқтага айланди.