Мендан кўпинча: «Биринчи ўқиган китобингизни эслайсизми?»  деб сўрашади. Тўғриси, эслай олмайман. Аммо биринчи эшитган, тинглаган китобларим ёдимда. Улар катталар томонидан узоқ қиш тунлари меҳмонхоналарда, сандал ёнида ўқиладиган жангнома китоблар, эртаклар, қасидалар эди. Абу Муслим жангномалари, Иброҳим Адҳам қиссаларини жон қулоғим билан тинглардим. Бу китоблар қаерда ўқилаётган бўлса, ўша ерга тортинмай бораверардим.

Кейинроқ ўқиган китобларимни эслайман. Стефан Цвейгнинг «Нотаниш аёл мактуби»ни катталардан яшириб ўқиганман. Француз озодлик ҳаракати йўлбошчиларидан бири – афсонавий қаҳрамон Жанна д’Арк ҳақидаги китобни ўқиганимда китоб отлиғ бу илоҳий неъмат ҳақидаги тасаввурим янада тиниқлашган.

Фавқулодда жасоратли бу аёл мени ўзига тамомила ром этган. Жоҳиллар уни оловда куйдиришгани тушларимга кириб чиққан. Йиллар ўтиб, йўлим Францияга тушганида, Версал саройининг маҳобатли залларидан бирида Жанна д’Арк билан юзма-юз келдим. Моҳир мўйқалам устаси Янги Орлеан учун бўлган жангнинг ғолиб қаҳрамонини от устида шу қадар жонли тасвирлаган эдики, суюкли қаҳрамонимнинг кўзида нур кўргандай, нафас олиши-ю, юрак уришини эшитиб тургандай бўлдим...

Ҳаёт мени бир хулосага олиб келди: эртак, саргузашт китобларни кўп ўқиган бола билан китоб ўқишга ўргатилмаган боланинг феъл-атворида кескин фарқ бўлар экан. Китобхон болаларнинг нутқи равон, фикрлаш доираси кенг бўлади, феълида меҳрибонлик, бировни беҳуда ранжитмаслик, жонзотларга озор бермаслик каби хусусиятларни кўриш мумкин.

Китобга қизиқишимга муаллимларнинг «Зўр одам бўлиш учун кўп китоб ўқиш керак», деган гапи сабаб бўлган. Зўр бўлиш кимга ёқмайди дейсиз, қўлимга нима тушса, танламай ўқийверганман. Қирғиз тилида ёзилган битта китобни роса қийинчилик билан охирига етдим. Билсам, у баҳорда қўзилатиш мавсумини қандай ўтказиш кераклиги тўғрисида ёш чўпонларга тавсия экан...

Бир куни юқори синфда ўқийдиган болалар домлалардан яшириб бир нимани ўқишаётганини сезиб қолдим. Сўрасам «Бунақа китобларни ўқишга ҳали ёшсан», деб беришмади. Бир амаллаб қўлга киритдим. Тўхтасин Жалоловнинг «Олтин қафас» деган мўъжазгина, ўша йиллар кўзи билан қараганда, ишқий қисса экан. Эрта азонда Такавойтепанинг нарёғига ўтиб, ҳеч кимга кўрсатмай ўқиб чиқдим. Стефан Цвейгнинг «Нотаниш аёл мактуби» китобини ҳам шу тахлит, рус тили ўқитувчимизнинг столидан «билдирмасдан олиб» ўқиганман ва шу шаккоклигим сабаб, «Француз тили ўқитувчиси» фильмининг ёш қаҳрамонига айланишимга сал қолган.

Тошкент Давлат университетига ўқишга келгач, кўплаб бадиий китобларни домлаларимиздан баҳо олиш учун зудлик билан у ер-бу ерини  «чўқилаб» чиқишга тўғри келди. Тасаввур қилинг: имтиҳонга икки-уч кун қолганида тунни тун, кунни кун демай, Лев Толстойнинг «Уруш ва тинчлик», «Анна Каренина» асарларини, Оноре де Бальзак, Эмил Золя, Фенимор Купер ва яна шу каби ўнлаб классикларнинг ёстиқдай-ёстиқдай асарларини ўқиб чиқишга, ҳеч бўлмаганда мазмунини айтиб беришга мажбур бўлганмиз.

Хорижий адабиёт бўйича имтиҳонда менга Эмил Золянинг «Жерминал» асари тушиб қолса бўладими! Очиғи, бу асарни умримда ўқимаган эдим, аммо бир тўпламда айни шу муаллифнинг «Маркизанинг елкалари» сарлавҳали ишқий эссесига кўзим тушганди. Таваккал қилиб домлага шу эссенинг мазмунини ўзимдан бир оз қўшиб, айрим  жойларини бўрттириб айтиб бердим. Домла астойдил қизиқиб қолди ва менга яхши баҳо қўйди. Йиллар ўтиб, «Уруш ва тинчлик»ни ҳам, «Анна Каренина»ни ҳам, Бальзак, Ҳемингуэй, Драйзер, Бунин, Чехов, Гоголь ва бошқаларнинг машҳур асарларини ўзим учун, ички бир эҳтиёж сабаб учинчи марта ўқишимга тўғри келди. Бу ўқиш ҳақиқий ўқиш бўлди.

Китоб ўқир эканман, улардан топган дур-жавоҳирларим, англаган ҳақиқатларим, мутолаа жараёнида хаёлимга келган ажойиб фикрларни бошқалар билан баҳам кўриш, бу буюк тафаккур хазинасидан баҳраманд бўлмаганларни китобхонликка чорлаш мен учун ёқимли машғулотга айланди. Ўзим учун янгилик бўлган сўз ва ибораларни, ноёб воқеа-ҳодисалар талқини, улуғ аждодларимизнинг ҳикматли сўзлари, хотирада тўла сақланиши қийин бўлган фактларни ён дафтаримга ёзиб бораман. Мендан бу дунёда топган ва фарзандларимга қолдирадиган мерос ҳақида сўрасалар, ҳеч иккиланмай, ана шу ёзувларимни айтган бўлар эдим...

Аҳмаджон Мелибоев