Осиёнинг бошқа давлатлари энергияни аяб ишлатишга мажбур бўлаётган бир пайтда, Хитойда нефт ва газнинг улкан захиралари, шунингдек, шамол ва қуёш каби муқобил энергия манбалари етарли.

Си Цзинпин бу каби инқирозга йиллар давомида тайёргарлик кўрди. Маълумотларга кўра, 2021 йилда йирик нефт конларидан бирига ташрифи чоғида, у Хитой энергия таъминоти ишончлилигини «ўз кучи билан» таъминлаши кераклигини таъкидлаган эди.

АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши уруши Яқин Шарқни чуқур низолар гирдобига ташлади: жаҳон савдосининг энг муҳим сув йўлларидан бири бўлган Ҳўрмуз бўғози деярли ёпилди, минтақадаги асосий энергетика объектлари эса ҳужумларга учрамоқда.

Денгиз ташувларини кузатувчи Kpler консалтинг компанияси маълумотларига кўра, сўнгги ҳафталарда Яқин Шарқдан нефт экспорти 61 фоизга камайган. Бу 2025 йилда хом нефт импортининг 59 фоизи ушбу минтақага боғланиб қолган Осиё мамлакатларига қаттиқ зарба бўлди — энди улар ҳар қанақасига энергияни тежашга мажбур.

Бироқ дунёнинг иккинчи йирик иқтисодиёти ҳисобланган Хитойда, қитъадаги аксарият мамлакатлардан фарқли ўлароқ, вазият бутунлай бошқача.

«Хитойнинг энергетика тизими салмоқли захираларга эга», — деб тушунтирди Оксфорд энергетика тадқиқотлари институти (мустақил тадқиқот институти)нинг Хитой энергетикаси бўйича бўлим раҳбари Михал Мейдан яқинда эълон қилинган мақоласида. Бу ерда гап улкан нефт ва суюлтирилган табиий газ (СТГ) захиралари, ички таъминотнинг ишончлилиги ҳамда шамол ва қуёш каби муқобил энергия манбалари ҳақида бормоқда.

Хом нефтнинг тахминан ярмини Яқин Шарқдан импорт қиладиган Хитой бошқа Осиё иқтисодиётлари каби заиф эмас. «Гарчи Хитойда ҳам импорт улуши юқори бўлса-да, Япония, Ҳиндистон ёки Жанубий Корея билан солиштирганда, манзара бошқача», — деди Мейдан. Масалан, Япония ўз нефтининг қарийб 95 фоизини ушбу минтақадан олади.

Эрон Хитойга нефт етказишни давом эттирмоқда

Эрон, урушга қарамай, ўз энергия ресурсларининг асосий харидори Хитойга нефт жўнатишда давом этмоқда. Kpler ҳисоб-китобларига кўра, Хитой томонидан Эрон нефтининг импорт қилиниши жуда оз миқдорда камайган: феврал ойида кунига 1,57 млн баррел эди, март ойида кунига 1,47 млн баррелгача.

Шу билан бирга, Хитойнинг давлат компанияларига тегишли кемалари минтақада ҳаракатланиш йўлларини изламоқда. Caixin нашри хабар беришича, Kai Jing супертанкери ой бошида Қизил денгиздаги портда Саудия нефтини юклаб олиш учун йўналишини ўзгартирган ва апрел ойи бошида Хитойга етиб келиши кутилмоқда.

Пекин хориждан етказиб бериш ҳажмининг кескин камайишига дуч келган тақдирда ҳам, унда кенг кўламли зарба оқибатларини юмшатиш учун салмоқли ресурс захираси мавжуд.

Стратегик захиралар: ҳайратланарли кўлам

Пекин ўз нефт захиралари миқдорини ошкор қилмайди ва бу борадаги тахминлар бир-биридан сезиларли даражада фарқ қилади. Аммо Колумбия университетининг Глобал энергетика сиёсати маркази маълумотларига кўра, мамлакат тахминан 1,4 млрд барреллик улкан захираларга эга экани умумэътироф этилган.

Форс кўрфазида уруш бошланганидан сўнг Пекин ўзининг нефтни қайта ишлаш заводларига экспортни тўхтатиш ҳақида кўрсатма берди.

Шу билан бирга, Хитой ҳукумати иқтисодиётнинг қазилма ёқилғига қарамлигини камайтиришга интилмоқда. Халқаро энергетика агентлиги маълумотларига кўра, Хитой бўйлаб ҳар йили дунёнинг қолган қисмидагига қараганда кўпроқ электромобил ва гибрид автоуловлар сотилмоқда.

Сўнгги йилларда мамлакатда қайта тикланувчи энергия манбалари шиддат билан кенгайиб, углевородларга қарамликни камайтирмоқда. Ember таҳлилий марказининг ҳисоб-китобларига кўра, 2024 йилда Хитойда ишлаб чиқарилган электр энергиясининг 31 фоизи шамол, қуёш ва гидроэнергетикага тўғри келган.

Хатар ва чорловлар: инқироз қанча узоқ давом этса, вазият шунча оғирлашади

Бироқ, инқироз қанчалик узоқ давом этса, у шунчалик мураккаб ва оғриқли тус олади. Ҳеч бир мамлакат унинг оқибатларидан ҳимояланмаган.

«Стратегик захираларни муомалага чиқариш у қадар осон иш эмас», — деди Мейдан. Унинг айтишича, Хитойнинг стратегик нефт захираларидан (SPR) фойдаланиш механизми фақат бир марта синовдан ўтказилган. «Захираларни янада кенг кўламда очиш эҳтимоли йўқ бўлмаса-да, бунинг учун, катта эҳтимол билан, етказиб беришда давомли тақчиллик ва нархларнинг кескин кўтарилиши талаб этилади».

Бу ерда энг заиф бўғин — Хитойнинг мустақил нефтни қайта ишлаш заводлари, улар Эрон нефтининг энг йирик импортчилари ҳисобланади, вазиятни ҳатто импортни Россия ҳисобига қоплаш ҳам юмшата олмаслиги мумкин. Суюлтирилган табиий газга боғланиб қолган саноат ва кимё тармоқлари ҳам нархлар ошиши ва таъминотдаги узилишлар хавфига дуч келмоқда.

«Қисқа муддатли узилишларни енгиб ўтиш мумкин, бироқ таъминотдаги узилиш чўзилиши ва бу билан боғлиқ нархлар кўтарилиши эҳтимоли Пекинни хавотирга солмоқда», — деди Мейдан.

Хитой АҚШ ва Исроилнинг Эронга қарши уруши келтириб чиқарган иқтисодий хавфларни енгиб ўтишга бошқа кўплаб мамлакатлардан кўра яхшироқ ҳозирлик кўрган. Аммо, Си Цзинпиннинг стратегияси қанчалик оқилона бўлмасин, Хитойнинг энергия таъминоти тўлиқ унинг назорати остида эмас.

Агар энергетика инқирозининг ҳафталари ойларга айланса ва жаҳон бозори жиддий қийинчиликларни бошдан кечиришда давом этса, Хитойнинг бошига ҳам худди бошқа давлатларники каби синовлар тушади.

Манба: The Guardian