Boy bo‘lishning 11 qoidasi
Nega ayrim odamlar bir umr yaxshi daromad topsa ham boyib ketmaydi? Boshqalar esa o‘rtacha maosh bilan ham katta boylik to‘playdi? Bu savolga iqtisodchilar, ruhshunoslar va moliya mutaxassislari yillar davomida javob izlashdi. Ularning xulosasi bir nuqtada tutashadi: boylik, avvalo, insonning kundalik moliyaviy odatlari natijasidir. Albatta, omad, qobiliyat va sharoit ham muhim. Biroq dunyodagi ko‘plab millioner va milliarderlarning hayoti shuni ko‘rsatadiki, ularni muvaffaqiyatga yetaklagan asosiy omil – pulga bo‘lgan munosabatidir. Quyidagi 11 qoida aynan shu tajriba, ilmiy kuzatuvlar va hayotiy misollarga asoslangan.
1. Daromad emas, odat boy qiladi
Ko‘pchilik boylikni katta maosh bilan bog‘laydi. Aslida esa boylikning birinchi qoidasi oddiy: topganingizdan kamroq sarflang.
Dunyodagi eng mashhur investorlardan biri Uorren Baffet yuz milliardlab dollarlik boylikka ega bo‘lsa-da, hanuz 1958-yili sotib olgan uyida yashaydi. Uning aytishicha, pul insonning obro‘sini emas, imkoniyatlarini oshirishi kerak. Shuning uchun ham Baffet hashamat ortidan quvish o‘rniga mablag‘ini investitsiya qilishni afzal ko‘radi.
Iqtisodchilar bu holatni «hayot tarzi inflyasiyasi» deb ataydi. Daromad oshgani sari xarajat ham oshib ketsa, inson avvalgidek pulsiz qolaveradi. Boy insonlar esa daromadi ortganida avval jamg‘armasini va investitsiyasini ko‘paytiradi, keyin ehtiyojlari haqida o‘ylaydi.
Xulosa: boylik ko‘p topishdan emas, topganingizni oqilona boshqarishdan boshlanadi.
2. Avval o‘zingizga haq to‘lang
Ko‘pchilik oy oxirida qancha pul qolsa, shuncha jamg‘arishga harakat qiladi. Amalda esa oy yakunida deyarli hech narsa qolmaydi. Shuning uchun moliya mutaxassislari oddiy qoidaga amal qilishni tavsiya etadi: maosh tushishi bilan uning ma’lum qismini darhol jamg‘armaga ajrating.
Dunyodagi eng yirik investitsiya kompaniyalaridan biri asoschisi Rey Dalio moliyaviy erkinlik intizomdan boshlanishini ko‘p ta’kidlaydi. Uning fikricha, boylik katta daromad emas, balki to‘g‘ri odatlarning yig‘indisidir. Kichik mablag‘ni muntazam yig‘ish bir marta katta pul topishdan ko‘ra ishonchliroq natija beradi.
Psixologlar buni «avtomatik qaror» tamoyili bilan izohlaydi. Agar jamg‘arishni birinchi o‘ringa qo‘ysangiz, ortiqcha sarf-xarajatlar o‘z-o‘zidan kamaya boshlaydi.
Xulosa: jamg‘arish – oy oxirida qilinadigan ish emas, maosh olgan kuni boshlanadigan odatdir.
3. Bitta daromad – bitta xavf
Tasavvur qiling, uyingizga suv faqat bitta quvur orqali keladi. Agar o‘sha quvur yorilsa, butun uy suvsiz qoladi. Daromad ham xuddi shunday: agar u faqat bitta manbaga bog‘langan bo‘lsa, ishdan ayrilish yoki biznesdagi muammo butun moliyaviy ahvolingizni izdan chiqarishi mumkin.
Jeff Bezos internet endi ommalashayotgan paytda barqaror va yaxshi maoshli ishini tashlab, Amazon’ni ochishga qaror qildi. Avvaliga kompaniya hech qanday ulkan daromad keltirmagan. Ammo Bezos kelajakda onlayn savdo asosiy bozorga aylanishiga ishondi. Bugun Amazon dunyodagi eng qimmat kompaniyalardan biri hisoblanadi.
Iqtisodchilar ham yakdil fikrda: moliyaviy xavfni kamaytirishning eng yaxshi usullaridan biri – daromad manbalarini diversifikatsiya qilish, ya’ni ko‘paytirishdir. Bu katta biznes degani emas. Asosiy ish bilan birga repetitorlik qilish, onlayn xizmat ko‘rsatish, ijaradan daromad olish yoki kichik oilaviy biznes boshlash ham ikkinchi daromad manbai bo‘la oladi.
Xulosa: bitta daromad sizni boqishi mumkin, ammo bir nechta daromad manbai sizga xotirjamlik beradi.
«Eng katta tavakkalchilik – hech qanday tavakkal qilmaslikdir» – Mark Sukerberg.
4. Pul ishlamasa, qadri pasayadi
Ko‘pchilik pulni yig‘ishni boylik deb hisoblaydi. Aslida esa seyfda yotgan yoki bank kartasida harakatsiz turgan pul vaqt o‘tishi bilan o‘z qadrini yo‘qotadi. Buning sababi – inflyasiya! Bugun 100 ming so‘mga olgan mahsulotingizni bir necha yildan keyin qimmatroq narxda xarid qilishingiz mumkin.
Bill Geyts yoshligida topgan birinchi katta daromadini hashamatli hayotga emas, Microsoft’ni rivojlantirishga sarfladi. Keyinchalik aynan shu qaror uning boyligini yuzlab barobar oshirdi. Geyts pulni sarflash emas, uni ishlatishni tanladi. Moliya mutaxassislari pulning kamida bir qismi daromad keltiradigan aktivlarda ishlashi kerakligini ta’kidlaydi. Bu aksiyalar, obligatsiyalar, biznes, ko‘chmas mulk yoki boshqa investitsiya bo‘lishi mumkin. Muhimi, pul vaqt o‘tishi bilan qiymat qo‘shsin.
Xulosa: boy odamlar pul uchun ishlamaydi, ularning puli o‘zlari uchun ishlaydi.
«Agar pulingiz siz uxlayotganda ham ishlamasa, siz umringizni ishlab o‘tkazasiz», – Uorren Baffet.
5. Eng katta sarmoya – bilim
Pulni yo‘qotsangiz, uni qayta topishingiz mumkin. Ammo bilimsiz katta boylikni saqlab qolish qiyin. Shuning uchun muvaffaqiyatli insonlar avvalo o‘z ustida ishlashga sarmoya kiritadi.
Charli Manger, mashhur investor va Uorren Baffetning ko‘p yillik hamkori, kuniga bir necha soat kitob o‘qirdi. U: «Men tunu kun o‘qimaydigan birorta dono odamni uchratmaganman», degan edi. Bill Geyts ham har yili o‘nlab kitob o‘qiydi va hatto eng band paytlarida ham mutolaa uchun alohida vaqt ajratadi.
Psixologlarning ta’kidlashicha, yangi bilim va ko‘nikmalar insonning daromad imkoniyatlarini sezilarli darajada oshiradi. Chunki mehnat bozorida eng katta qiymat – bilimli va muammoni hal qila oladigan odamlarniki.
Xulosa: hamyonga sarflangan pul kamayadi, bilimga sarflangan pul esa ko‘pincha bir necha barobar bo‘lib qaytadi.
«Eng yaxshi investitsiya – o‘zingizga qilingan investitsiyadir» – Uorren Baffet.
6. Vaqtni puldan ham qimmat deb biling
Pulni yo‘qotsangiz, uni qayta ishlab topish mumkin. Ammo o‘tgan vaqt hech qachon qaytmaydi. Shuning uchun boy insonlar pulini emas, vaqtini avaylaydi.
Ilon Mask bir vaqtning o‘zida bir nechta yirik kompaniyani boshqarishi bilan tanilgan. U ish kunini mayda vaqt bo‘laklariga ajratib rejalashtirish usulidan foydalanadi. Bu usul har bir daqiqadan unumli foydalanish imkonini beradi.
Olimlar ham vaqtni rejalashtirish insonning samaradorligini oshirishini ko‘plab tadqiqotlarda isbotlashgan. Kun tartibiga ega odamlar muhim ishlarga ko‘proq vaqt ajratadi va keraksiz mashg‘ulotlarga kamroq chalg‘iydi.
Kun davomida ijtimoiy tarmoqlarda behuda o‘tgan ikki soat bir yilda qariyb bir oylik vaqtga teng keladi. Shu vaqtda yangi kasb yoki til o‘rganish mumkin edi.
Xulosa: boy odamlar pulni emas, vaqtni tejaydi. Chunki ular yaxshi biladiki, vaqt puldan ham qimmatroq.
7. Qarzni emas, imkoniyatni sotib oling
Qarzning ham foydali va zararlisi bo‘ladi. Daromad keltiradigan biznes yoki ta’lim uchun olingan qarz kelajakda o‘zini oqlashi mumkin. Ammo faqat havas uchun olingan iste’mol qarzi ko‘pincha moliyaviy erkinlikni kechiktiradi.
Amerikalik tadbirkor Mark Kyuban kredit kartasidan ortiqcha foydalanmaslikni doim ta’kidlaydi. Uning fikricha, kredit foizlariga to‘langan pulni jamg‘arish yoki investitsiya qilish ancha oqilona.
Iqtisodchilar ham yuqori foizli qarzlarni boylik to‘plashdagi eng katta to‘siqlardan biri deb hisoblaydi. Chunki qarz uchun to‘layotgan har bir so‘m kelajak kapitali hisobidan ketadi. Albatta, ba’zan qarz olishga to‘g‘ri keladi. Ammo har bir savoldan oldin o‘zingizdan so‘rang: «Bu xarid menga daromad keltiradimi yoki faqat bir necha kunlik xursandchilikmi?»
Xulosa: boylik qarzlar ko‘payganda emas, majburiyatlar kamayganda o‘sadi.
«Kredit kartangiz emas, jamg‘armangiz sizga erkinlik beradi», – Mark Kyuban.
8. Hissiyot bilan emas, hisob-kitob bilan qaror chiqaring
Do‘konda «50% chegirma» degan yozuvni ko‘rganimizda, ko‘pincha haqiqatan ham bu narsa kerakmi, degan savolni unutib qo‘yamiz. Boy insonlar esa har bir xaridga bir xil savol bilan yondashadi: «Bu menga qiymat olib keladimi?»
IKEA asoschisi Ingvar Kamprad milliarder bo‘lishiga qaramay, uzoq yillar iqtisod-klassda parvoz qilgan, oddiy mehmonxonalarda turgan va isrofgarchilikdan qochgan. Bu tejamkorlik bo‘lmay, balki pulni hissiyot bilan emas, maqsad bilan sarflash falsafasi edi. Psixologlar impulsiv xaridlarning aksariyati kuchli hissiyot ta’sirida sodir bo‘lishini ta’kidlaydi. Shuning uchun ular qimmat xariddan oldin kamida bir kun kutishni maslahat beradi.
Xulosa: har bir tejalgan pul emas, har bir oqilona qaror insonni boy qiladi.
«Narx – siz to‘laydigan narsa. Qiymat – siz oladigan narsa», – Uorren Baffet
9. Sabr – boylikning ko‘rinmas kapitali
Ko‘pchilik tez boyishni xohlaydi. Ammo tarixga nazar tashlasak, haqiqiy boylik yillar davomida qurilganini ko‘ramiz.
Sem Uolton birinchi Walmart do‘konini ochganida hech kim uning nomi butun dunyoga mashhur bo‘lishini tasavvur qilmagan. U biznesini bir necha o‘n yil davomida bosqichma-bosqich rivojlantirdi. Bugun esa Walmart dunyodagi eng yirik chakana savdo tarmoqlaridan biri hisoblanadi.
Iqtisodchilar boylikning eng katta kuchi murakkab o‘sish ekanini ta’kidlaydi. Kichik mablag‘ yoki kichik biznes ham vaqt o‘tishi bilan katta natija berishi mumkin. Lekin buning uchun sabr va intizom kerak.
Xulosa: boylik sprint emas, marafondir.
10. Muhit insonni o‘zgartiradi
«Do‘sting kimligini ayt, sening kimligingni aytaman», degan naql bejiz aytilmagan. Insonning fikrlashi, odatlari va hatto moliyaviy qarorlariga ham atrofidagi odamlar ta’sir qiladi.
Tadbirkor Richard Brenson o‘z muvaffaqiyatida kuchli jamoa va to‘g‘ri insonlar bilan ishlash hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lganini ko‘p bor ta’kidlagan. Uning fikricha, yaxshi g‘oyadan ham muhimroq narsa – uni amalga oshiradigan odamlardir.
Psixologik tadqiqotlar ham inson o‘z vaqtining asosiy qismini o‘tkazadigan muhitga moslasha boshlashini ko‘rsatadi. Agar atrofingizda maqsadli, mehnatkash va o‘qishga intiluvchi insonlar ko‘p bo‘lsa, bu sizga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Xulosa: boylikni faqat pul emas, to‘g‘ri muhit ham yaratadi.
11. Boylik – pul emas, fikrlash tarzi
Ko‘pchilik boylikni bank hisobidagi raqamlar bilan o‘lchaydi. Ammo haqiqiy boylik – bu insonning moliyaviy fikrlashi, intizomi va qaror qabul qilish madaniyatidir.
Uorren Baffet bir gal shunday degan edi: «Boy bo‘lish uchun hamma narsani to‘g‘ri qilish shart emas. Bir necha muhim qarorni to‘g‘ri qabul qilishning o‘zi yetarli». Bu fikr boylikning eng muhim sirini ochib beradi. Katta muvaffaqiyat ko‘pincha yuzlab mayda, ammo to‘g‘ri qarorlar yig‘indisidir. Ilmiy kuzatuvlar ham moliyaviy intizomga ega insonlar uzoq muddatda ko‘proq jamg‘arma to‘plashi, kamroq qarzga botishi va moliyaviy mustaqillikka tezroq erishishini ko‘rsatadi.
Xulosa: boylik hamyondan emas, fikrlash tarzidan boshlanadi.
Akbar Fathullayev
Izoh qoldirish uchun saytda ro'yxatdan o'ting
Kirish
Ijtimoiy tarmoqlar orqali kiring
FacebookTwitter