O‘zbekiston Respublikasi davlat mustaqilligining 35 yilligi mamlakat taraqqiyotining eng muhim natijalarini sarhisob qilish, xususan, inson huquqlari, vijdon erkinligi va diniy bag‘rikenglik sohasida bosib o‘tilgan yo‘lni ilmiy-tahliliy nuqtai nazardan baholash uchun muhim tarixiy sana hisoblanadi.

Mustaqillik O‘zbekistonga milliy davlatchilikni tiklash bilan birga, jamiyatning ma’naviy va diniy hayotini mustaqil huquqiy asoslarda tashkil etish imkonini berdi. Shu jarayonda fuqarolarning dinga e’tiqod qilish yoki qilmaslik huquqini kafolatlash, turli konfessiyalar o‘rtasida tenglik va totuvlikni saqlash davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biriga aylandi.

Ayniqsa, Prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligida 2016-yildan keyin diniy sohadagi siyosat yangi bosqichga ko‘tarildi. Unda vijdon erkinligini insonning fundamental huquqi sifatida ta’minlash, diniy tashkilotlar faoliyati uchun huquqiy tartiblarni yengillashtirish, diniy-ma’rifiy tadqiqotlarni rivojlantirish hamda xalqaro tashkilotlar bilan ochiq muloqotni kuchaytirishga alohida e’tibor qaratildi.

Vijdon erkinligi — konstitutsiyaviy huquq

Vijdon erkinligi insonning muayyan dinga e’tiqod qilish, e’tiqodini o‘zgartirish yoki hech qanday dinga e’tiqod qilmaslik huquqini anglatadi. Bu huquq Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro paktning 18-moddasida ham fundamental inson huquqlaridan biri sifatida e’tirof etilgan.

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 35-moddasida ham har kim uchun vijdon erkinligi kafolatlangan. Har kim xohlagan dinga e’tiqod qilish yoki hech qaysi dinga e’tiqod qilmaslik huquqiga ega, diniy qarashlarni majburan singdirishga yo‘l qo‘yilmaydi.

2023-yilda qabul qilingan yangi tahrirdagi Konstitutsiyada O‘zbekistonning dunyoviy davlat ekani alohida mustahkamlandi. Bu prinsip dinni inkor etishni emas, davlatning barcha diniy konfessiyalarga nisbatan huquqiy betarafligini anglatadi.

2025-yilda qabul qilingan “O‘zbekiston Respublikasida fuqarolarning vijdon erkinligini ta’minlash va diniy sohadagi davlat siyosati konsepsiyasi”da ham dunyoviy davlat sharoitida diniy e’tiqodlar hurmat qilinishi va fuqarolar uchun teng huquqiy muhit yaratilishi belgilandi.

Shu nuqtai nazardan, O‘zbekistondagi dunyoviylik modeli dinni jamiyatdan chetlatishga emas, turli e’tiqod va dunyoqarashlarning qonun oldida tengligini ta’minlashga qaratilgan.

Prezident Shavkat Mirziyoyev 2016 yil dekabridanoq millatlararo totuvlik, vijdon va e’tiqod erkinligi hamda diniy bag‘rikenglik muhitini asrashni davlat siyosatining ustuvor vazifalaridan biri sifatida belgiladi.

2017-yilda BMTning din yoki e’tiqod erkinligi bo‘yicha maxsus ma’ruzachisi Ahmad Shahid O‘zbekistonga tashrif buyurdi. Tashrif doirasida vijdon erkinligi, diniy tashkilotlar huquqlari va qonunchilikni xalqaro standartlarga muvofiq takomillashtirish masalalari muhokama qilindi.

2018-yilda O‘zbekiston parlamenti BMT maxsus ma’ruzachisining tavsiyalarini amalga oshirish bo‘yicha “yo‘l xaritasi”ni qabul qildi. Bu davlatning diniy sohadagi masalalarni xalqaro ekspertlar bilan ochiq muhokama qilishga o‘tganini ko‘rsatuvchi muhim qadam edi.

Mazkur jarayon diniy sohadagi siyosatni faqat xavfsizlik masalasi sifatida emas, inson huquqlari, ma’rifat va ijtimoiy barqarorlik bilan bog‘liq holda ko‘rib chiqish tendensiyasini kuchaytirdi.

O‘zbekistonning xalqaro miqyosdagi muhim tashabbuslaridan biri Prezident Shavkat Mirziyoyev tomonidan BMT Bosh Assambleyasi minbaridan ilgari surilgan “Ma’rifat va diniy bag‘rikenglik” g‘oyasidir.

2018-yilda BMT Bosh Assambleyasi O‘zbekiston tashabbusi asosida A/RES/73/128-sonli “Ma’rifat va diniy bag‘rikenglik” rezolyusiyasini qabul qildi.

Ushbu hujjatning asosiy g‘oyasi diniy toqatsizlik, ekstremizm va radikallashuvga qarshi kurashda faqat ma’muriy yoki jazolovchi choralarga emas, balki ta’lim, ilm-fan va ma’rifatga tayanish zarurligidan iborat.

Bu yondashuv O‘zbekistonning “jaholatga qarshi — ma’rifat” tamoyili bilan uyg‘un bo‘lib, radikal g‘oyalarga qarshi intellektual va ma’naviy immunitetni kuchaytirishga xizmat qiladi.

Keyingi yillarda diniy merosni ilmiy asosda o‘rganishga ham katta e’tibor berildi.

O‘zbekiston xalqaro islom akademiyasi, Islom sivilizatsiyasi markazi, Imom Buxoriy, Imom Moturidiy va Imom Termiziy nomidagi xalqaro ilmiy-tadqiqot markazlarining tashkil etilishi ana shu siyosatning amaliy ifodasidir.

Bu muassasalarning vazifasi faqat tarixiy merosni targ‘ib qilish emas. Ular islom sivilizatsiyasining ilmiy va insonparvarlik an’analarini o‘rganish, diniy manbalarni xolis tadqiq etish hamda mutaassib va buzg‘unchi talqinlarni ilmiy asosda rad etishga xizmat qiladi.

Shu ma’noda, diniy savodxonlikni oshirish ekstremizm profilaktikasining muhim vositalaridan biri sifatida qaralmoqda.

2021-yil 5-iyulda “Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida”gi Qonunning yangi tahriri qabul qilindi.

Qonunda diniy tashkilotlarni tashkil etish va ro‘yxatdan o‘tkazish bo‘yicha bir qator talablar yengillashtirildi. Xususan, avval mahalliy diniy tashkilot tuzish uchun kamida 100 nafar tashabbuskor talab qilingan bo‘lsa, yangi qonun bilan bu miqdor 50 nafarga tushirildi.

Shuningdek, diniy tashkilotlarni davlat ro‘yxatidan o‘tkazish uchun hujjatlarni elektron shaklda taqdim etish va elektron guvohnoma olish mexanizmlari joriy qilindi.

Bu o‘zgarishlar diniy tashkilotlar uchun ma’muriy tartiblarni soddalashtirish va sohada huquqiy aniqlikni kuchaytirishga qaratildi.

Shu bilan birga, xalqaro ekspertlar diniy tashkilotlarni ro‘yxatdan o‘tkazish, diniy materiallar va ayrim diniy faoliyat turlariga oid qonunchilikni yanada takomillashtirish masalalarini ham ko‘tarib kelmoqda. Demak, mazkur sohadagi islohotlar tugallangan jarayon emas, balki bosqichma-bosqich rivojlanayotgan huquqiy evolyusiyadir.

So‘nggi yillarda diniy ekstremistik muhit ta’siriga tushib qolgan shaxslarga nisbatan munosabatda ham gumanistik yondashuv kuchaydi.

2019–2021 yillarda amalga oshirilgan “Mehr” operatsiyalari orqali 531 nafar O‘zbekiston fuqarosi Yaqin Sharqdagi mojaroli hududlardan Vatanga qaytarildi.

Ularni jamiyatga qayta moslashtirish, ta’lim, tibbiy, ijtimoiy va psixologik yordam bilan ta’minlash bo‘yicha choralar ko‘rildi.

Bu yondashuv davlat siyosatining jazolashdan tashqari reabilitatsiya va ijtimoiy reintegratsiya usullaridan ham foydalanayotganini ko‘rsatadi.

2025-yil 25-fevralda diniy sohadagi davlat siyosati Konsepsiyasining qonun bilan tasdiqlanishi islohotlarning yangi bosqichini boshlab berdi.

Konsepsiyada qonuniylik, vijdon erkinligi, dinning davlatdan ajratilganligi, tenglik, erkin tanlov, dinlararo muloqot va o‘zaro tushunish davlat siyosatining asosiy prinsiplari sifatida belgilandi.

2025-yil 21-aprelda qabul qilingan Prezident farmoni bilan diniy bag‘rikenglik va konfessiyalararo totuvlikni yanada mustahkamlash, diniy-ma’rifiy ta’lim va ilmiy tadqiqotlarni rivojlantirish bo‘yicha yangi vazifalar belgilandi.

“Bag‘rikeng jamiyat — barqaror davlat” tamoyili asosida davlat organlari, mahalla, yoshlar va oila institutlari o‘rtasida hamkorlikni kuchaytirishga qaratilgan mexanizmlar joriy etildi.

Bu siyosat diniy toqatsizlik va radikallashuv kabi muammolarni faqat huquqni muhofaza qiluvchi organlar vositasida emas, balki ma’rifat, oila, ta’lim va mahalla orqali barvaqt profilaktika qilishga qaratilgan.

O‘zbekiston tarixan turli din, millat va madaniyatlar birga yashab kelgan hudud hisoblanadi.

Hozir mamlakatda 16 ta diniy konfessiyaga mansub 2 200 dan ortiq diniy tashkilot faoliyat yuritmoqda. Bu ko‘p konfessiyali jamiyatda turli diniy jamoalarning qonuniy faoliyat yuritishi uchun institutsional sharoit mavjudligini ko‘rsatadi.

Konfessiyalar ishlari bo‘yicha kengashning faoliyati ham turli diniy jamoalar o‘rtasida muloqot, hamjihatlik va o‘zaro hurmat muhitini kuchaytirishga xizmat qilmoqda.

Bag‘rikenglikni faqat turli din vakillarining yonma-yon yashashi deb tushunish yetarli emas. U huquqiy tenglik, o‘zaro hurmat va bir-birining e’tiqodiga aralashmaslik tamoyillariga asoslangan ijtimoiy madaniyatdir.

O‘zbekistonning diniy erkinlik sohasidagi islohotlari xalqaro baholarda ham aks etdi.

AQSh Davlat departamenti 2020-yilda O‘zbekistonni diniy erkinlik bo‘yicha maxsus kuzatuv ro‘yxatidan chiqardi. Bu qaror mamlakatdagi “sezilarli va aniq taraqqiyot” bilan izohlangan edi.

O‘zbekiston 2006–2017 yillarda diniy erkinlik masalasida “alohida xavotir uyg‘otuvchi davlatlar” qatorida bo‘lgan, 2018-yilda bu toifadan chiqarilib, maxsus kuzatuv ro‘yxatiga o‘tkazilgan va 2020 yil oxirida ushbu ro‘yxatdan ham chiqarilgan.

Bu dinamika 2017-yildan keyin sohada amalga oshirilgan islohotlar xalqaro darajada ham e’tirof etilganini ko‘rsatadi.

Shavkat Mirziyoyev davridagi islohotlarning asosiy xususiyatlari

2016-yildan keyingi jarayonlarni umumlashtirganda bir nechta muhim yo‘nalish ko‘zga tashlanadi.

Birinchidan, vijdon erkinligi masalasida inson huquqlari tamoyili ustuvorlashdi.

Ikkinchidan, BMT va boshqa xalqaro institutlar bilan ochiq muloqot va hamkorlik kengaydi.

Uchinchidan, diniy tashkilotlarning qonuniy faoliyati uchun ma’muriy tartiblar yengillashtirildi.

To‘rtinchidan, diniy merosni o‘rganish va radikalizmga qarshi ma’rifat bilan kurashishga xizmat qiluvchi ilmiy muassasalar tizimi rivojlantirildi.

Beshinchidan, “Mehr” operatsiyalari va afv mexanizmlari orqali reabilitatsiya va insonparvarlik yondashuvi kuchaytirildi.

Oltinchidan, 2023–2025 yillarda ushbu islohotlar Konstitutsiya va maxsus Konsepsiya darajasida mustahkamlandi.

Shu jihatdan Shavkat Mirziyoyev davridagi siyosatni alohida chora-tadbirlar emas, diniy sohadagi davlat siyosatini tizimli ravishda yangilash jarayoni sifatida baholash mumkin.

O‘zbekiston davlat mustaqilligining 35 yilligi mamlakatning nafaqat siyosiy va iqtisodiy, balki huquqiy-ma’naviy taraqqiyotini ham baholash uchun muhim tarixiy marradir.

Mustaqillik yillarida vijdon erkinligining huquqiy asoslari shakllantirildi. So‘nggi yillarda esa diniy bag‘rikenglik va konfessiyalararo totuvlikni ta’minlash siyosati yangi mazmun kasb etdi.

Prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligida xalqaro muloqotning ochilishi, “Ma’rifat va diniy bag‘rikenglik” tashabbusining BMT darajasiga ko‘tarilishi, diniy tashkilotlar uchun huquqiy talablarning yengillashtirilishi, diniy-ma’rifiy ilm-fanning rivojlantirilishi, “Mehr” operatsiyalari, yangi Konstitutsiyada dunyoviy davlat prinsipining mustahkamlanishi hamda 2025-yilgi Konsepsiya qabul qilinishi o‘zaro bog‘liq islohotlar tizimini tashkil etadi.

Biroq vijdon erkinligi sohasidagi taraqqiyotni yakunlangan jarayon deb bo‘lmaydi. Qonunchilikni muntazam takomillashtirish, huquqiy normalarning barcha hududlarda bir xil qo‘llanishini ta’minlash, diniy savodxonlikni oshirish va konfessiyalararo muloqotni yanada kuchaytirish kelgusi davrning muhim vazifalari bo‘lib qoladi.

Zero, diniy bag‘rikenglik — boshqalarning e’tiqodiga shunchaki toqat qilish emas, balki har bir insonning o‘z dunyoqarashi va e’tiqodini erkin tanlash huquqini tan olish madaniyatidir.

Mustaqillikning 35 yillik tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, barqaror jamiyatning eng mustahkam poydevori — qonun ustuvorligi, inson qadri, ma’rifat, o‘zaro hurmat va vijdon erkinligidir.