O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligining 35 yilligi oldidan

Bu yil Markaziy Osiyo davlatlari o‘z mustaqilligining 35 yilligini nishonlamoqda. 2026-yil mintaqa uchun muhim tarixiy bosqichdir.

1991-yilning avgust–dekabr oylarida Qirg‘iziston, O‘zbekiston, Tojikiston, Turkmaniston va Qozog‘iston ketma-ket o‘z mustaqilligini e’lon qildi. O‘tgan 35 yil tarix uchun qisqa muddat bo‘lsa-da, mintaqa uchun nihoyatda boy va murakkab davr bo‘ldi.

Ayniqsa, so‘nggi o‘n yillikda Markaziy Osiyoda mintaqaviy yaqinlashuv yangi bosqichga ko‘tarildi. Davlatlar o‘rtasidagi hamkorlikning kuchayishi mintaqa umumiy manfaatlar va maqsadlar atrofida tobora yaqinlashayotganini ko‘rsatdi.

Siyosatshunos, ekspert Sayfiddin Jo‘rayev bilan Markaziy Osiyoning 35 yillik taraqqiyot yo‘li, erishilgan natijalar va 2030–2035-yillargacha bo‘lgan davrda mintaqa oldida turgan vazifalar haqida suhbatlashdik.

– Markaziy Osiyo davlatlari mustaqillik yillarida o‘z davlatchiligini mustahkamlash va chegara masalalarini hal etish borasida qanday natijalarga erishdi?

– Konstitutsiyalar, milliy boshqaruv tizimlari, o‘z valyutalari, qurolli kuchlar, xavfsizlik, diplomatik va odil sudlov tizimlari to‘liq shakllantirildi. Davlat chegaralarini xalqaro-huquqiy rasmiylashtirish yakunlandi. 970 kilometrlik tojik-qirg‘iz chegarasi to‘liq delimitatsiya qilindi. 2025-yil 31-martda Xo‘jandda Tojikiston, Qirg‘iziston va O‘zbekiston o‘rtasida «Abadiy do‘stlik deklaratsiyasi» hamda chegaralar tutashuv nuqtasi to‘g‘risidagi shartnoma imzolandi.

Mintaqa aholisi 1,6 barobar o‘sib, 80 million kishidan oshdi. Muhim jihati, davlat tillari, tarixiy nomlar, mutafakkirlar nomlari va ziyoratgohlar qayta tiklandi. Bu islohotlar va erishilgan natijalarning qisqa tavsifi, ammo ularning har birining ortida yillar, mashaqqatli mehnat, shartnomalar, kelishuvlar yotibdi.

– Siyosiy mustaqillikni mustahkamlash borasida qanday natijalarga erishildi va oldinda qanday vazifalar turibdi?

– Bu davlatlarda, xususan, O‘zbekistonda ham hokimiyatning vorisiyligi va rahbariyat almashuvi konstitutsiyaviy doirada ta’minlanadi. Konstitutsiyaviy islohotlar amalga oshirildi, xususan, O‘zbekistonda 2023-yilgi yangilangan Konstitutsiya, shuningdek Qozog‘iston va Qirg‘izistondagi islohotlar ham bunga misol bo‘la oladi. Mustaqil tashqi siyosiy yo‘l shakllantirildi va Maslahat uchrashuvlari orqali mintaqaviy siyosiy muloqot institutsionallashtirildi.

Davlat va jamiyat rivoji to‘xtab qolmaydi. Bu jarayonda oldimizda turgan vazifalar qanday bo‘ladi? Birinchi o‘rinda, parlamentlarning vakillik hokimiyati sifatini oshirish, yangi avlod davlat boshqaruvchilarini tayyorlash, fuqarolar va o‘zini o‘zi boshqarish organlarining qaror qabul qilishdagi ishtirokini kengaytirish hamda maslahat uchrashuvlariga doimiy faoliyat yurituvchi ishchi organ yoki kotibiyat maqomini berish kerak deb o‘ylayman.

– Huquqiy va moliyaviy mustaqillikni ta’minlash borasida qanday muhim qadamlar qo‘yildi va bu yo‘nalishda qaysi vazifalar dolzarbligicha qolmoqda?

Huquqiy sohada: Barcha asosiy kodekslar, Ombudsman instituti, ma’muriy sud ishlari joriy etildi. O‘lim jazosi bekor qilindi (yoki moratoriy qo‘llanildi). Kelajakdagi vazifalar: Sudlarning haqiqiy mustaqilligini ta’minlash, qonunchilik va uni qo‘llash amaliyoti o‘rtasidagi farqni qisqartirish, hamda iqtisodiy integratsiya uchun bojxona, transport va migratsiya qonunchiligini uyg‘unlashtirish.

Moliyaviy sohada: Milliy valyutalar barqarorlashtirildi, Qozog‘iston Milliy jamg‘armasi aktivlari 2026-yil boshida 80 mlrd dollardan oshdi, inflyasiyani targetlashga o‘tildi va valyuta bozori liberallashtirildi. Kelajakdagi vazifalarimiz esa inflyasiya bosimini pasaytirish, dollarlashuvni kamaytirish, tashqi qarz barqarorligini ta’minlash va milliy valyutalardagi hisob-kitoblar bo‘yicha mintaqaviy mexanizmlarni yaratishdan iborat bo‘ladi.

– Madaniy-ma’naviy va ilmiy-texnologik sohalardagi asosiy ko‘rsatkichlar hamda rivojlanish istiqbollari qanday?

– UNESCO ro‘yxatidagi tarixiy shaharlar qayta tiklandi, Toshkentda Islom sivilizatsiyasi markazi va ilmiy-tadqiqot markazlari tashkil etildi. Lekin bu jarayonda zimmamizda ko‘plab vazifalar ham bor, albatta. Xususan, raqamli muhitda milliy madaniy mahsulot raqobatbardoshligini oshirish, raqobatdosh kino, musiqa va IT-o‘yin industriyasini yaratish va ko‘p tillilikni resurs sifatida saqlash.

Oliy ta’lim muassasalari va IT-parklar tarmog‘i kengaytirildi, xizmatlar eksporti ortdi. Endilikda fan va ishlanmalarga ajratiladigan xarajatlarni oshirish, fanni ishlab chiqarish bilan bog‘lash (tijoratlashtirish), va suvdan foydalanish, irrigatsiya hamda qayta tiklanuvchi energetika bo‘yicha mintaqaviy kompetensiya markazlarini shakllantirish asosiy vazifalarimiz safida turibdi.

– Savdo-iqtisodiy va sanoat sohasida qanday yutuqlarga erishildi va qaysi iqtisodiy vazifalar hal etilishi lozim?

– Mintaqa iqtisodiyoti 2025-yilda 6,2-6,6 foiz o‘sish sur’atini ko‘rsatdi. O‘zaro savdo 2025-yilda 12,3 mlrd dollarga yetdi (buning 54 foizi Qozog‘iston, 26 foizi O‘zbekiston hissasiga to‘g‘ri keladi). Xitoy bilan savdo 106,3 mlrd dollarni tashkil etib, eng yirik savdo hamkoriga aylandi. Avtomobilsozlik, gaz-kimyo, to‘qimachilik klasterlari kabi yangi sanoat tarmoqlari yaratildi. Tojikistondagi Rog‘un GES (3780 MVt) kabi yirik loyihalar amalga oshirilmoqda.

Eksportning xomashyoviy tarkibini yengib o‘tish, tarifsiz to‘siqlarni bartaraf etish, sanoatdagi mehnat unumdorligini oshirish hamda sanoatni past uglerodli texnologiyalarga o‘tkazish davr talabi. Bu borada ham amalga oshirilish shart bo‘lgan vazifalarimiz talaygina.

– Tashqi siyosat, mudofaa va ichki xavfsizlikni ta’minlash borasida qanday muvaffaqiyatlarga erishildi va oldinda qanday maqsadlar turibdi?

– Global qarama-qarshilik sharoitida ko‘p vektorlikni saqlash va kelishilgan mintaqaviy pozitsiyaga o‘tish zarurati paydo bo‘ldi. Shuning uchun ham O‘zbekiston tashqi siyosatda ko‘p tarmoqli hamkorlikni amalga oshirmoqda. “Markaziy Osiyo plyus” formatlari rivojlandi, 2025-yil 4-aprelda Samarqandda YeI bilan 12 mlrd yevrolik paket e’lon qilingan sammit, 6 noyabrda Vashingtonda AQSh bilan C5+1 sammiti bo‘lib o‘tdi.

Mudofaa va ichki xavfsizlik masalasida — Milliy qurolli kuchlar, o‘z mudofaa sanoati yaratildi, Tojikistondagi 1997-yilgi fuqarolar urushi oqibatlari bartaraf etildi, beqaror hududlardan fuqarolarni qaytarish (repatriatsiya) dasturlari muvaffaqiyatli amalga oshirildi. Bularning barchasi natija, albatta. Bugungi globallashib borayotgan dunyoda kibermudofaani rivojlantirish, armiyani dronlar va radioelektron kurash vositalari bilan qurollantirish, yoshlar o‘rtasidagi ishsizlikni kamaytirish hamda Farg‘ona vodiysida yer va suv resurslari bo‘yicha mahalliy nizolarning oldini olish kabi kechiktirib bo‘lmas vazifalar turibdi oldimizda.

Mustaqillikning 35 yilligi shunchaki ramziy yubiley emas, balki suverenitetni mustahkamlash, iqtisodiy va siyosiy subyektlikni shakllantirishning tarixiy sarhisobidir. 1991-yilda e’lon qilingan mustaqillik huquqiy maqomdan resurslar, institutsional baza va tashqi siyosiy irodaga ega bo‘lgan haqiqiy suverenitetga aylandi. O‘tgan davr mobaynida davlatchilikning barcha shartli belgilari — konstitutsiyalar, milliy valyutalar, muntazam qurolli kuchlar, sud tizimi to‘liq shakllantirildi. Markaziy Osiyo tashqi kuchlar ta’siridagi obyektdan global maydondagi mustaqil va tashabbuskor “o‘yinchi”ga aylandi.

Mustaqillikning mazmuni bugun inson hayotida, uning erkinligi, munosib turmushi, ta’lim olishi, mehnat qilishi va o‘z kelajagini o‘zi belgilashi uchun yaratilayotgan imkoniyatlarda namoyon bo‘ladi. Shu ma’noda, O‘zbekiston mustaqilligining 35 yilligi — o‘tmishga nazar tashlab, bosib o‘tilgan yo‘lni munosib baholash bilan birga, kelajak uchun yangi maqsadlar belgilaydigan muhim tarixiy nuqtadir.

Zero, mustaqillikni qo‘lga kiritish tarixiy voqea bo‘lgan bo‘lsa, uni asrash, mustahkamlash va kelajak avlodlarga yanada qudratli davlat sifatida yetkazish — bizning eng muhim vazifamizdir.

Barno Meliqulova suhbatlashdi