Xalqaro «Chegara bilmas muxbirlar» (RSF) tashkiloti e’lon qilgan yangi hisobotga ko‘ra, dunyoda matbuot erkinligi so‘nggi 25 yildagi eng yomon holatga tushgan. Indeks mualliflari ma’lum qilishicha, mamlakatlarning o‘rtacha reytingi tarixiy minimumga yaqinlashgan.

Hisobotda ta’kidlanishicha, dunyo mamlakatlarining 52,2 foizida vaziyat «murakkab» yoki «juda murakkab» deb baholangan. Tashkilot jurnalistlarga nisbatan jinoiy ta’qiblar, milliy xavfsizlik qonunlarining suiiste’mol qilinishi, sud orqali bosim o‘tkazish va jurnalistik tekshiruvlarga to‘siqlar kuchayib borayotganini qayd etgan.

RSF tahririy direktori Ann Bokande jurnalistlarni himoya qilish mexanizmlari yetarli emasligini, xalqaro huquq zaiflashib borayotganini va jazosizlik muhiti kuchayganini ta’kidladi. Uning fikricha, vaziyatni o‘zgartirish uchun qat’iy kafolatlar va amaliy sanksiyalar zarur.

Hisobotga ko‘ra, jurnalistlar uchun eng xavfli hududlar sifatida Sharqiy Yevropa va Yaqin Sharq qayd etilgan. Xususan, Rossiya reytingda 172-o‘ringa tushib, so‘nggi bir yilda yana pasaygan. RSF Rossiyada terrorizm va ekstremizmga qarshi qonunlar matbuot erkinligini cheklashda faol qo‘llanayotganini ta’kidlaydi. 2026 yil aprel holatiga ko‘ra, 48 nafar jurnalist qamoqda saqlanayotgani bildirilgan.

Shu bilan birga, G‘azo sektorida 2023-yil oktyabridan beri 220 dan ortiq jurnalist halok bo‘lgani qayd etilgan. Ulardan kamida 70 nafari o‘z kasbiy faoliyatini bajarayotgan paytda o‘ldirilgani aytilmoqda.

Matbuot erkinligi eng cheklangan davlatlar qatorida Xitoy (178-o‘rin), Shimoliy Koreya (179-o‘rin) va Eritreya (180-o‘rin) keltirilgan. Qator davlatlarda esa qurolli mojarolar tufayli vaziyat og‘irlashmoqda, jumladan Iroq, Sudan, Yaman va Janubiy Sudanda.

Hisobotda huquqiy muhitning yomonlashgani alohida qayd etilgan. Bu ko‘rsatkich 60 foizdan ortiq mamlakatlarda pasaygan. Jumladan, AQSh 64-o‘ringa tushib, so‘nggi yilda 7 pozitsiyaga pasaygan. RSF bunga Donald Trampning ommaviy axborot vositalariga nisbatan tanqidlari va bosimlarini omil sifatida ko‘rsatgan.

Shuningdek, Lotin Amerikasidagi ayrim davlatlar rahbarlari ham AQShdagi siyosiy uslubga ergashayotgani qayd etilgan. Bu esa ularning reytingdagi o‘rniga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.

O‘zbekiston bo‘yicha, RSF ma’lumotlariga ko‘ra, so‘nggi yillarda ayrim islohotlar amalga oshirilganiga qaramasdan, matbuot erkinligi sohasida hali ham qator muammolar saqlanib qolmoqda. Xususan, axborotga kirish imkoniyatlari cheklangani, jurnalistlar faoliyatiga bosim holatlari va o‘zini-o‘zi senzura qilish amaliyoti mavjudligi qayd etilgan.

Mamlakatdagi matbuot erkinligi bilan bog‘liq vaziyatga 100 balldan 35,24 ball berildi. Bu – o‘tgan yilgidan biroz kamroq ko‘rsatkich. Biroq O‘zbekiston yangi reytingda o‘rnini bir pog‘onaga yaxshilgan va 147-o‘rinni egallab, erkin jurnalistikaga «juda murakkab» to‘siqlar qo‘yilgan davlatlar qatorida qolmoqda.

Xulosa qilib aytganda, RSF hisobotiga ko‘ra, dunyoda matbuot erkinligi izchil ravishda yomonlashib bormoqda va bu tendensiya xalqaro hamjamiyat uchun jiddiy xavf sifatida baholanmoqda.