9-sentyabr kuni Sog‘liqni saqlash vazirligi binosi oldiga O‘zbekistonning turli hududlaridan bir guruh ota-ona to‘plandi. Ularning farzandlari kamyob va og‘ir kechadigan nevrologik kasallik — SSPE, ya’ni nimo‘tkir sklerozlovchi panensefalit bilan kurashmoqda.

Ota-onalar zarur dori-darmonlar, tibbiy yordam va moddiy ko‘mak masalasida davlatdan amaliy yordam so‘ramoqda. Ularning aytishicha, kasallik tez rivojlanishi, davolash va doimiy parvarish uchun qimmat dori vositalari hamda ixtisoslashgan mutaxassislar zarurligi oilalarga katta moliyaviy va ruhiy yuk bo‘lmoqda. Ayrim oilalar farzandlarini davolatish va parvarishlash uchun katta mablag‘ sarflaganini bildirmoqda.

SSPE — ko‘p hollarda bolalikda o‘tkazilgan qizamiq infeksiyasidan bir necha yil o‘tib rivojlanishi mumkin bo‘lgan juda og‘ir asorat. Kasallik qizamiq bilan og‘riganidan keyin darhol emas, odatda yillar o‘tib namoyon bo‘ladi. Bola avval sog‘lom rivojlanishi, keyin esa harakatlarida o‘zgarish, tez-tez yiqilish, tutqanoqlar, nutq va xotira bilan bog‘liq muammolar kabi belgilar kuzatilishi mumkin.

Muhim jihati shundaki, SSPE juda kam uchraydi. Qizamiq bilan kasallangan har bir bolada bu asorat rivojlanadi, degan xulosa qilish mumkin emas. Biroq qizamiqni juda kichik yoshda, ayniqsa ikki yoshgacha bo‘lgan davrda o‘tkazish SSPE rivojlanishi xavfini oshiradi.

Ota-onalar bildirgan ma’lumotlarga ko‘ra, hozir mamlakatda SSPE bilan kasallangan bolalar soni 350 nafarga yaqin bo‘lishi mumkin. Qariyb 60 nafar bola vafot etgani ham aytilmoqda. Namangan viloyatida esa yil boshidan buyon 8 nafar bola vafot etgani haqida ma’lumot berildi. Bu raqamlar ota-onalar bildirgan ma’lumotlar bo‘lib, ularni rasmiy statistika sifatida qabul qilish uchun Sog‘liqni saqlash vazirligining tasdig‘i zarur. Ota-onalarning murojaatlari yana bir muhim masalani kun tartibiga olib chiqdi, qizamiqni oddiy bolalik kasalligi sifatida qabul qilish qanchalik to‘g‘ri?

Qizamiq insoniyat tarixidagi eng yuqumli infeksiyalardan biri hisoblanadi. Vaksina paydo bo‘lgunga qadar u dunyoni muntazam ravishda epidemiyalar bilan qamrab olgan. Qizamiq haqidagi ilk ilmiy yozma tavsiflardan birini IX asrda yashagan buyuk tabib Abu Bakr ar-Roziy qoldirgan. U kasallik belgilari va uni chechakdan farqlash haqida yozgan.

XVI–XIX asrlarda sayohatlar va xalqlar o‘rtasidagi aloqalarning kuchayishi bilan qizamiq avval bu virus bilan deyarli uchrashmagan aholi orasida ham tarqala boshladi. Immuniteti bo‘lmagan jamoalarda epidemiyalar og‘ir oqibatlarga olib kelgan.

1846-yilda Farer orollarida, 1848-yilda Gavayida, 1875-yilda Fijida va 1911-yilda Rotumada yuz bergan epidemiyalar qizamiqning qanday xavfli bo‘lishi mumkinligini ko‘rsatgan tarixiy misollardir.

Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotiga ko‘ra, 1963-yilda vaksina keng qo‘llanishidan oldin qizamiq har yili taxminan 2,6 million insonning o‘limiga sabab bo‘lgan. Epidemiyalar esa taxminan har 2–3 yilda takrorlanib turgan.

AQShda vaksina joriy etilgunga qadar har yili 3–4 millionga yaqin odam qizamiq bilan kasallangan. Rasman qayd etilgan holatlarning o‘zida yiliga 400–500 kishi vafot etgan, 48 ming kishi kasalxonaga yotqizilgan, taxminan 1 ming kishida esa ensefalit — bosh miya yallig‘lanishi rivojlangan.

Qizamiqning xavfi faqat isitma va tanada toshma paydo bo‘lishi bilan cheklanmaydi. U pnevmoniya, og‘ir ich ketishi va suvsizlanish, ensefalit, ko‘rish va eshitish qobiliyatining zararlanishi kabi asoratlarga olib kelishi mumkin.

Virusning yana bir muhim xususiyati — uning nihoyatda yuqumli ekani. AQSh kasalliklarni nazorat qilish va profilaktika markazi ma’lumotiga ko‘ra, immuniteti bo‘lmagan va bemor bilan yaqin aloqada bo‘lgan 10 kishidan 9 nafarigacha virusni yuqtirib olishi mumkin. Qizamiq virusi bemor kishi xonani tark etganidan keyin ham havoda ikki soatgacha saqlanishi mumkin. 1963-yilda qizamiqqa qarshi vaksinaning joriy etilishi vaziyatni tubdan o‘zgartirdi. Keyingi o‘n yilliklarda ommaviy emlash natijasida kasallanish va o‘lim keskin kamaydi.

JSST ma’lumotiga ko‘ra, 2000–2024-yillarda qizamiqqa qarshi vaksina qariyb 59 million inson hayotini saqlab qolgan. Shu davrda qizamiqdan o‘limlar soni 2000-yildagi taxminan 780 mingdan 2024-yilda 95 minggacha kamaygan. Biroq virus yo‘qolgani yo‘q.

2019-yilda dunyo bo‘yicha 869 770 ta qizamiq holati rasman qayd etildi va taxminan 207 500 kishi kasallikdan vafot etdi. 2023-yilda esa taxminan 10,3 million kishi qizamiq bilan kasallangan, 107 500 nafarga yaqin inson vafot etgan.

2024-yilda kasallanganlar soni taxminan 11 millionga yetdi. Qizamiqdan 95 mingga yaqin inson vafot etdi. Shu yilda dunyoning 59 ta mamlakatida yirik yoki jiddiy qizamiq avj olishlari kuzatildi.

Mutaxassislar bu holatning asosiy sabablaridan biri sifatida emlashdagi bo‘shliqlarni ko‘rsatmoqda. JSST ma’lumotiga ko‘ra, qizamiq tarqalishini samarali to‘xtatish uchun aholining kamida 95 foizi vaksina bilan ikki dozada qamrab olinishi kerak.

O‘zbekiston ham qizamiq bilan bog‘liq bu jarayondan chetda emas. Mamlakat 2018-yilda qizamiqning endemik yuqishini bartaraf etgan mamlakat sifatida baholangan edi. Bu mamlakat ichida virusning uzluksiz tarqalish zanjiri to‘xtatilganini anglatadi. Ammo eliminatsiya virus mamlakatdan butunlay yo‘qolganini bildirmaydi.

Keyingi yillarda esa O‘zbekistonda qizamiqning endemik yuqishi qayta tiklangani JSST tomonidan qayd etildi. Xususan, 2023-yilda mamlakatda 1 192 ta qizamiq holati qayd etilgan. Shu sababli qizamiq ustidan epidemiologik nazoratni susaytirmaslik, emlash qamrovini yuqori darajada saqlash va kasallikni erta aniqlash muhim. Shu bilan birga, ota-onalarning 9 sentyabrdagi murojaati jamoatchilikda vahima uyg‘otishi kerak emas.

SSPE — qizamiq bilan kasallangan har bir bolada uchraydigan asorat emas. U kamyob kasallik hisoblanadi. Ammo rivojlangan taqdirda juda og‘ir kechishi mumkin. Shuning uchun kasallik haqida ishonchli ma’lumotga ega bo‘lish, bolaning emlash holatini nazorat qilish va shubhali belgilar kuzatilsa, o‘z vaqtida shifokorga murojaat qilish muhim.

SSPE tashxisi qo‘yilganidan keyingi eng og‘ir savol esa uni davolash mumkinmi, degan masala. Hozircha tibbiyotda SSPEni to‘liq bartaraf etadigan va kafolatlangan davo usuli mavjud emas. Ayrim antivirus va immun tizimiga ta’sir qiluvchi davolash usullari kasallik kechishini sekinlashtirishga urinish sifatida qo‘llanadi, shuningdek, tutqanoq va boshqa nevrologik belgilarni nazorat qilishga qaratilgan simptomatik davolash olib boriladi. Biroq ularning samarasi barcha bemorlarda bir xil emas va SSPEni to‘liq davolab yuboradi, deb aytish mumkin emas. Shu bois mutaxassislar qizamiqning oldini olishni, avvalo, vaksinatsiya orqali kasallikning o‘ziga yo‘l qo‘ymaslikni eng samarali chora sifatida baholaydi.

Asosiysi, qizamiqning oldini olish mumkin. Dunyoda vaksina tufayli o‘nlab million insonlarning hayoti saqlab qolingan. Demak, bugungi vazifa qo‘rquv tarqatish emas, balki xavfni to‘g‘ri tushunish, bolalarni himoya qilish va kasallangan oilalarni zarur tibbiy yordam bilan ta’minlashdir. Qizamiq oddiy kasallik emas. Ammo undan himoyalanishning samarali vositasi bor. Eng muhimi esa — bu imkoniyatdan to‘g‘ri va o‘z vaqtida foydalanish.