Bilasizmi bugun ayrim davlatlarda soliqlar oddiy mahsulotlardan emas, balki ular tarkibidagi shakar, plastik yoki muayyan odatlardan kelib chiqib undiriladi. Tarixda esa hatto soat taqqan va harbiy xizmatdan bosh tortganlar uchun ham soliqlar mavjud bo‘lgan. Quyida soliq tizimidagi eng qiziq va g‘ayrioddiy misollarni jamladik.

• Ayrim davlatlarda tarkibida shakar, tuz yoki yog‘ miqdori yuqori bo‘lgan mahsulot va ichimliklarga maxsus soliqlar joriy etilgan. Bunday soliqlarning asosiy maqsadi aholini sog‘lom ovqatlanishga rag‘batlantirish va noto‘g‘ri ovqatlanish bilan bog‘liq kasalliklar xavfini kamaytirishdan iborat. Qo‘shimcha soliq natijasida shirin ichimliklar va ayrim mahsulotlar narxi oshishi mumkin. Bu esa iste’molchining tanloviga ta’sir ko‘rsatishga qaratilgan.

• Soliqqa tortish amaliyoti yangi hodisa emas. Usmonlilar imperiyasida etikdo‘zlar va boshqa hunarmandlar faoliyati bilan bog‘liq turli soliq va yig‘imlar mavjud bo‘lgan. Hunarmandchilik ustaxonalari, savdo va bozorlarda mahsulot sotish bilan bog‘liq to‘lovlar undirilgan. Etikdo‘zlar ham hunarmandlar uyushmalari doirasida faoliyat yuritgan va tegishli yig‘imlarni to‘lagan. Qizig‘i, ayrim holatlarda to‘lov faqat tayyor mahsulotga emas, balki ustaxona yoki do‘kon faoliyatiga ham bog‘liq bo‘lgan.

• Kolumbiyada bir martalik plastik mahsulotlarga maxsus milliy soliq amal qiladi. Ushbu soliq ayrim tovarlarni qadoqlash, saqlash yoki tashishda ishlatiladigan bir martalik plastik mahsulotlarga nisbatan qo‘llaniladi. E’tiborli jihati shundaki, soliq tovar qiymatiga emas, plastikning og‘irligiga qarab hisoblanadi. Soliqning maqsadi bir martalik plastikdan foydalanishni kamaytirish va ekologik jihatdan maqbul muqobillarga o‘tishni rag‘batlantirishdir.

• 1797 yilda Buyuk Britaniyada qo‘l va cho‘ntak soatlariga soliq joriy etilgan. Uning asosiy maqsadi Fransiyaga qarshi urush xarajatlarini qoplash uchun qo‘shimcha mablag‘ yig‘ish edi. Biroq soliq kutilgan natijani bermadi. Soatlarga bo‘lgan talab pasaydi, ishlab chiqaruvchilar qiyinchilikka duch keldi va soliq bir yilga yetmay bekor qilindi.

• O‘rta asrlarda Angliyada ritsarlarga harbiy xizmatni pul to‘lovi bilan almashtirish imkonini bergan to‘lov mavjud bo‘lgan. Ritsar qirolning harbiy yurishida shaxsan ishtirok etish o‘rniga belgilangan mablag‘ni to‘lashi mumkin edi. Yig‘ilgan pullar qo‘shinni saqlash va harbiy xarajatlarni qoplashga sarflangan. Bugun ushbu to‘lov ba’zan «qo‘rqoqlik solig‘i» deb ham ataladi.

Tarixdagi bu misollar soliq tizimi faqat davlat xazinasini to‘ldirish vositasi bo‘lmaganini ko‘rsatadi. Turli davr va mamlakatlarda soliqlar urush xarajatlarini qoplash, hunarmandchilik va savdoni tartibga solish, sog‘lom turmush tarzini rag‘batlantirish yoki atrof-muhitni muhofaza qilish kabi maqsadlarga ham xizmat qilgan.