So‘nggi yillarda sun’iy intellekt tushunchasi hayotimizning deyarli barcha jabhalarida namoyon bo‘lmoqda. Telefonlarimizdagi ovozli yordamchilardan tortib, internetdagi tarjimonlar va matn yozuvchi dasturlargacha — bularning barchasi sun’iy intellekt texnologiyalariga tayanadi. Bugun esa ushbu texnologiya ta’lim tizimida ham faol qo‘llanilishi zamon talabi bo‘lib qolmoqda. Shu o‘rinda savol tug‘iladi: sun’iy intellekt ta’lim uchun yordamchimi yoki xavf?

Sun’iy intellektka, avvalo, o‘qituvchi va o‘quvchi uchun qulay yordamchi vosita sifatida qarash lozim. Masalan, dars rejalari, test savollari, mashqlar va taqdimotlarni qisqa vaqt ichida tayyorlash mumkin. Bu esa pedagogga vaqtdan yutish va e’tiborni asosiy maqsad — ta’lim sifati va tarbiyaga qaratish imkonini beradi. Shuningdek, sun’iy intellekt ta’limda individual yondashuvni kuchaytiradi. Har bir o‘quvchining bilim darajasi, qiziqishi va o‘zlashtirish tezligiga mos topshiriqlarni ishlab chiqish imkoni mavjud. Ayniqsa, imkoniyati cheklangan yoki masofadan ta’lim olayotgan bolalar uchun bu texnologiya katta imkoniyatlar eshigini ochadi.

Bugungi kunda ko‘plab o‘quvchilar matnlarni tushuntirish, murakkab mavzularni soddalashtirib berish yoki misollar orqali izohlashda sun’iy intellekt vositalaridan foydalanmoqda. To‘g‘ri yo‘naltirilgan holatda bu jarayon bilimni mustahkamlashga xizmat qilishi mumkin.

Biroq sun’iy intellektdan foydalanish masalasida ehtiyotkorlik zarur. Eng katta muammolardan biri — o‘quvchilarda mustaqil fikrlash qobiliyatining susayishidir. Tayyor javoblarga tayanish natijasida izlanish, tahlil qilish va mantiqiy xulosa chiqarish ko‘nikmalari zaiflashishi mumkin. Shuningdek, sun’iy intellekt tomonidan yaratilgan materiallarni nazoratsiz qo‘llash plagiat holatlarining ko‘payishiga olib keladi. Har bir axborotning to‘g‘riligi kafolatlanmagani esa o‘quvchida noto‘g‘ri bilim shakllanishiga sabab bo‘lishi ehtimoldan xoli emas.

Yana bir muhim masala — nusxa ko‘chirish va plagiatdir. Sun’iy intellekt tomonidan tayyorlangan matnlarni tekshirmasdan qabul qilish bilimni baholashda adolatsizlikka olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, har qanday sun’iy intellekt tizimi ham taqdim etayotgan ma’lumotining to‘g‘riligiga to‘liq kafolat bermaydi. Noto‘g‘ri yoki eskirgan axborot o‘quvchini chalg‘itishi ehtimoli mavjud. Eng asosiysi, sun’iy intellektni o‘qituvchining o‘rnini bosuvchi vosita sifatida qabul qilish xato qarashdir. Ta’lim jarayonida tarbiya, insoniy munosabat, rag‘batlantirish va shaxsiy namuna kabi omillarni hech bir texnologiya to‘liq almashtira olmaydi.

Mutaxassislar fikricha, sun’iy intellektni ta’limdan cheklash emas, balki uni oqilona boshqarish va to‘g‘ri yo‘naltirish muhim. O‘qituvchi bu jarayonda nazoratchi va yo‘naltiruvchi bo‘lib qolishi, o‘quvchiga esa sun’iy intellektdan qanday foydalanish kerakligini o‘rgatishi lozim.

So‘nggi yillarda dunyoning yetakchi oliy ta’lim muassasalari sun’iy intellektdan foydalanish masalasida taqiqlash yo‘lini emas, balki tartibga solish yo‘lini tanlamoqda. Tahlillarga ko‘ra, nufuzli universitetlarning qariyb 60–70 foizi sun’iy intellektdan ma’lum shartlar asosida foydalanishga ruxsat bergan. Masalan, Garvard universiteti hamda Massachusets texnologiya institutida sun’iy intellektdan tushunishga yordam berish, g‘oya ishlab chiqish va dastlabki tahlil uchun foydalanishga ruxsat etiladi, biroq yakuniy topshiriqni to‘liq sun’iy intellekt orqali bajarish taqiqlanadi. Oksford universiteti va Kembrij universitetida esa ochiqlik tamoyili qo‘llaniladi, ya’ni talaba sun’iy intellektdan foydalangan bo‘lsa, buni ishda alohida ko‘rsatishi shart.

Osiyo mintaqasida Singapur milliy universiteti kabi oliy ta’lim muassasalarida ham sun’iy intellekt ta’lim jarayonini qo‘llab-quvvatlovchi vosita sifatida qabul qilingan. O‘zbekiston oliy ta’lim muassasalarida sun’iy intellektdan foydalanish uchun aniq foizli cheklovni belgilaydigan yagona qonun yoki umumiy norma hali ishlab chiqilmagan. Biroq har bir oliy ta’lim muassasasi o‘z ichki qoidalari asosida sun’iy intellektdan yordamchi vosita sifatida foydalanishni rag‘batlantiradi, plagiat esa qat’iy taqiqlanadi. Davlat siyosati sun’iy intellektni ta’lim tizimiga keng joriy etishni qo‘llab-quvvatlaydi, ammo foizli cheklov amaliyoti mavjud emas. Sun’iy intellekt yordamida tayyorlangan ishlar tahlil qilinishi, muhokama etilishi va mustaqil fikr bilan boyitilishi talab etiladi. Faqat shundagina bu texnologiya haqiqiy foyda keltiradi.

Xulosa qilib aytganda, sun’iy intellekt ta’limda na mutlaq yordamchi, na mutlaq xavfdir. U — vosita. U qanday natija berishini esa undan qanday foydalanishimiz belgilaydi. Sun’iy intellekt o‘qituvchini almashtirmaydi, ammo undan samarali foydalangan pedagogning imkoniyatlarini kengaytiradi. Demak, kelajak ta’limi texnologiya va inson omilining uyg‘unligida shakllanadi.

Akmal G‘aniyev,
Xalqaro Nordik universiteti
Sanoatni boshqarish va raqamli texnologiyalar kafedrasi
katta o‘qituvchisi